Kirsten Hannema
Copyright: Maarten van Haaff

Architectuur als exportproduct: nobel, nuttig, of nuttige idioten?

1 uur geleden
Met een berg goede bedoelingen vertrok ik in 1999 als bouwkundestudent voor een stage naar Sri Lanka. Drie maanden verbleef ik in een dorpje in de jungle – geen stromend water of elektriciteit, een gat in de grond als wc – waar ik met een medestudent onderzoek deed naar ‘cement’ van verbrande rijstkaf; een restproduct. Gemixt met aarde maakten we met dat cement (hand)geperste bouwblokken. Die zouden de dorpsbewoners kunnen gebruiken voor steviger gebouwen dan de traditionele lemen huizen.

Van tevoren had ik bedacht hoe nobel dit werk was, eenmaal daar voelde het nogal nutteloos. Andere dingen dan architectuur leken veel meer nodig. Zoals een verharde weg; bij regen veranderde het pad in een kolkende rivier en ontstonden kuilen waardoor auto’s er nauwelijks konden komen, laat staan een bus. Of zorg; veel mensen hadden malaria, maar geen geld voor een behandeling in het – ver weg gelegen – ziekenhuis.

Een antropologe die eerder onderzoek had gedaan in het dorp – waar met ontwikkelingshulp een waterput was gebouwd – schreef dat dergelijke projecten ook een negatieve impact kunnen hebben op de gemeenschap. Als je bepaalde dorpelingen betrekt en daarvoor een vergoeding betaalt, ontstaat ongelijkheid en jaloezie. Dit alles zette me aan het denken over wat je haalt uit werken in het buitenland, en wat je daar (teweeg)brengt.

Precies daarover gaat het pas verschenen boek Torenhoog Corrupt – een Europees architectenleger in Albanië van Vincent W.J. van Gerven Oei. Vanuit zijn woonplaats Tirana volgde hij de afgelopen 15 jaar – met toenemende woede – de import van architectuur in Albanië. In het eerder verschenen boek The Albanian Files (onder redactie van Anneke Abhelakh) scheppen buitenlandse sterarchitecten schaamteloos op over hoe ze per app door minister-president Edi Rama benaderd werden, om als God in de Balkan te bouwen aan hun natte dromen. Natuur en erfgoed worden geofferd voor luxe torens, waarbij lokale architecten dienen als ‘fixers’. Er lopen onderzoeken naar witwassen via vastgoedprojecten.

In het voorwoord van Torenhoog Corrupt legt Wouter Vanstiphout vlijmscherp bloot dat de relatie tussen de Nederlandse architectuur en de huidige situatie in Albanië verder gaat dan de bureaus die daar bouwen, waaronder OMA, MVRDV en Cityförster. Vanaf de jaren ‘90, tegelijk met de opkomst van Superdutch, werd export van architectuur een speerpunt van architectuurbeleid. Als handelsland dat groot werd met inpolderen en plannen, zouden we andere landen al bouwend vooruithelpen en de ‘VOC-mentaliteit’ nieuw leven inblazen, zoals toenmalig premier Balkenende het in 2006 verwoordde.

In het kort: architect Elia Zenghelis – mede-oprichter van OMA – introduceerde Edi Rama (destijds burgemeester van Tirana) bij het Berlage Instituut. Dat werd in 2007 curator van de IABR met als thema ‘power’, en Rama als openingsspreker. De voormalige directeur van IABR, George Brugmans, zette in 2014 Atelier Albanië op samen met het Belgische bureau 51N4E, met als doel een ‘duurzaam economisch ontwikkelingsmodel’ voor ‘Next Generation Albanië’. Maar de nieuwe generatie gelooft er niet in, zo maken de aanhoudende protesten in Tirana duidelijk.

Afgelopen juni borrelden Nederlandse architecten en curatoren in een chique ambiance tijdens het Bread&Heart architectuurfestival, terwijl buiten werd gedemonstreerd tegen de regering Rama. IABR-directeur Saskia van Stein was bij het festival aanwezig als moderator. In de lopende IABR wordt de Flamingorevolutie gepresenteerd als voorbeeld van ‘architectuur van verzet’. Het heeft iets dubbelhartigs – besef ik bij het lezen van Torenhoog corrupt.

Ook voor Vanstiphout werd – mede dankzij het werk van Van Gerven Oei – recent pas duidelijk hoe ‘het hele avontuur is vastgelopen in een corrupte puinhoop’. Hij gelooft dat het Berlage Instituut, de IABR en veel bureaus met oprechte intenties aan de slag gingen in Albanië. Maar inmiddels lijken idealistische danwel egotrippende architecten verworden tot nuttige idioten. Het is tijd dat zij in de spiegel kijken.

De boekpresentatie van Torenhoog Corrupt is op 2 december 2026 bij de Independent School for the City in Rotterdam.

Gerelateerde nieuwsberichten

Andere nieuwsberichten

Kabinet zet in op slim combineren functies en opgaven in nieuwe Nota Ruimte

Gisteren, 14:54

Design Museum Den Bosch toont architectonische platenhoezen

Gisteren, 12:17

Rietveldprijs 2026 toegekend aan Wisselspoor Blok 10

Gisteren, 10:26

Dubbel blok met woningen en andere functies op Peperkliplocatie Schiedam

13 november, 3:47

Versneld afscheid fossiel in eerste versie slottekst klimaattop

Gisteren, 16:07

Boskalis-eigenaar HAL mag bouwconcern VolkerWessels overnemen

Gisteren, 15:28

Mathenesse aan de Maas wint de Van der Leeuwprijs 2026

13 november, 2:15

Tekort aan ruimte dreigt voor Gelderse bedrijven aan het water

13 november, 9:40

Juridisch experts: investeringsverdragen remmen klimaatbeleid

12 november, 1:27

Komst Gelders Museum vrijwel rond, provincie trekt extra geld uit

12 november, 9:36
Kirsten HannemaArchitectuurcriticus
KUBUS | Specialist in Archicad
SAPA
Reynaers Aluminium Nederland
Jansen
SAB-profiel bv
Aliplast Aluminium Systems
Kingspan Light + Air
ALUCOBOND®
Caparol
Tarkett BV
Novastruct (voorheen Kawneer)
Grohe Nederland B.V.
Malaysian Timber Council
OCS | Office Cabling Systems
Swisspearl Nederland
Forster Nederland N.V.
Sempergreen
Houthandel van Dam
Aluprof Nederland BV
QbiQ Wall Systems
Forbo Flooring
Schüco Nederland
Amtico Flooring
Cedral
Sto Isoned bv
Triflex bv
Gorter Luiken BV
wienerberger
DUCO Ventilation & Sun Control
BEWI IsoBouw
ROCKWOOL B.V.
Mview+
Rockfon (ROCKWOOL B.V.)
Gira Nederland B.V.
Kingspan Geïsoleerde Panelen
GEZE Benelux  B.V.
Renson
Metaglas Groep
ABB | Busch-Jaeger
Jung | Hateha B.V.
Knauf B.V.
Saint-Gobain Glass Benelux
Faay Vianen B.V.
objectflor
Boon Edam Nederland B.V.
Hunter Douglas Architectural
VOLA Nederland BV
Forbo Eurocol Nederland B.V.
EQUITONE gevelpanelen
Holonite B.V.
Kronospan
Tata Steel Colorcoat®
Architectenweb
Over ons
Contact

© 2002 - 2026 Architectenweb BV / Voorwaarden / Privacy / Disclaimer / Sitemap