Werk aan de kerk
2 uur geleden
Je moet je best doen om te zien wat er in de verweerde gevelsteen gebeiteld staat: Den 13 juli 1889 is deze steen gelegd door den kerkvoogd H.A. Hannema, te Dedgum.
Ik sta bij de Joriskerk in het genoemde terpdorp en bekijk de steen die deze Hannema – mijn betovergrootvader – in de zuidelijke gevel plaatste. Samen met mijn vader en zus maak ik een back to our roots trip door Friesland. We hebben geluk; de deur is open, zodat we ook het interieur kunnen bewonderen. Sowieso is het een geluk dat het kerkje er nog staat; begin deze eeuw was het verworden tot een bouwval. Muren zaten vol scheuren, stenen lieten los, het gietijzeren hek rond het kerkhof brokkelde uit elkaar.
Zo vergaat het veel kerken die hun functie verliezen; een ontwikkeling die in een stroomversnelling is gekomen. Kerken- en monumentenverzekeraar Donatus verwacht dat de komende vijf jaar een kleine duizend kerken hun deuren zullen sluiten; meer dan in voorgaande jaren. Dat komt doordat er – de Biblebelt uitgezonderd – steeds minder mensen naar de kerk gaan en het aantal vrijwilligers afneemt, terwijl de onderhouds- en stookkosten oplopen.
“Schrijf ook daarover”, zei architect André van Stigt, toen ik hem begin dit jaar interviewde over de herbouw van de door brand verwoeste Vondelkerk in Amsterdam. Want terwijl dat volop in het nieuws was, worden kerken zoals die in Dedgum makkelijk vergeten.
Gelukkig kwamen de dorpsbewoners in 2014 in actie; er stond veel op het spel. Om te beginnen een cultuurhistorisch waardevol gebouw – een rijksmonument – dat een baken is in het landschap, en een belangrijke sociale functie heeft in het dorp met zo’n honderd inwoners. Daarnaast is er de emotionele waarde; herinneringen aan huwelijken, doopfeesten, afscheidsdiensten. En de religieuze waarde, wat paradoxaal lijkt: ontkerkelijking is immers de reden dat kerken in onbruik raken. Maar ook niet-gelovige mensen hebben behoefte aan een ruimte voor bezinning, waar verhalen over ‘godsdienstige’ thema’s als naastenliefde of zingeving kunnen worden verteld. Daarvoor blijven kerken bij uitstek geschikt.
Bij het herbestemmen wil je het liefst dat al die waarden weer een plek krijgen. In Dedgum is dat wonderwel gelukt. Met een subsidie en de inzet van vele dorpsbewoners is de Joriskerk in 2018 gerestaureerd naar ontwerp van Kijlstra Brouwer Architecten. Het gebouw, dat eigendom werd van de Stichting Alde Fryske Tsjerken, doet nu dienst als dorpshuis, er is maandelijks een kerkelijke dienst, en onder de hoge torenspits kwam een Bed&Breakfast. “Hier vind je rust en verzadiging, een B&B voor ziel en lichaam”, schrijft een bezoeker in het gastenboek.
De transformatie van een kerk is een droomopdracht waarop architecten niet hoeven te wachten; die kunnen – moeten – ze naar zich toe trekken. Van Stigt gaf in de jaren tachtig het goede voorbeeld met de Posthoornkerk in Amsterdam: als 'monumentenkraker' en actievoerder zette hij zich, samen met de daartoe opgerichte Stichting Posthoornkerk, in om het met sloop bedreigde pand van architect Pierre Cuypers te behouden. Nu zie je dat een jonge generatie architecten ook weer initiatieven neemt.
Zo herontwikkelde architect Nima Morkoç de leegstaande Julianakerk in de Rotterdamse wijk Heijplaat; het werd een kleinschalig wooncomplex rond een gedeelde binnentuin. Architect Tomas Dirrix kocht samen met een collectief van kunstenaars de voormalige Kiefhoekkerk in Rotterdam-Zuid, om er atelierruimtes en een publiek programma te realiseren. V8 Architects ontdekte ruim drie jaar geleden dat de Steigerkerk in de binnenstad leegkwam, en stelde – op basis van een ruimtelijke studie – aan het gemeentebestuur voor om daar Museum Rotterdam in te vestigen; en zo zal geschieden.
Gaat dus heen en scout die vacante kerken, treed op als makelaar of ga zelf herontwikkelen. Kijk daarbij vooral ook buiten de Randstad. Friesland heeft relatief gezien het hoogste aantal dorpskerken per inwoner.