Meer liefde
13 december 2022, 9:00
‘Architecten moeten ophouden alleen in gebouwen te denken.’ Zo luidt de – uiterst actuele – sleutelzin uit het legendarische essay Alles ist Architektur, waarmee de Oostenrijkse architect Hans Hollein in 1968 de architectuurwereld op z’n kop zette.
In het essay stelt hij dat de traditionele definitie van architectuur zijn waarde heeft verloren, omdat ‘we onze aandacht zijn gaan richten op de buitenwereld in zijn totaliteit, op alle factoren die hem beïnvloeden’. De opkomst van telefoon, televisie, de auto en klimaatinstallaties deed Hollein beseffen dat bouwen ‘slechts een van de vele manieren is waarop we ons gedrag en onze omgeving definiëren – en waarop we oplossingen vinden voor problemen.’ En dat zo beredeneerd alles architectuur is.
Hoewel die mogelijkheden met de komst van internet, smartphones en VR exponentieel verder zijn toegenomen, denken architecten nog altijd primair in gebouwen. Zo heb ik het in elk geval geleerd op de TU Delft, om te beginnen met het bouwkunde-lied dat we tijdens de kennismakingsweek zongen: Bouwkunde is het helemaal, of we nu bouwen in hout, beton of staal…’ (denk hierbij de melodie van ‘Dans je de hele nacht met mij’).
Natuurlijk, met de jaren werd duidelijk dat we ons minder op bouwen en meer op ver-bouwen zouden moeten richten. Zeker toen de economische crisis toesloeg en toenmalig rijksbouwmeester Frits van Dongen in reactie op de enorme leegstand stelde dat Nederland was ‘uitgebouwd’. Al herinner ik me dat in het Jaarboek Architectuur destijds kanttekeningen werden geplaatst bij de participatie-, onderzoeks- en programmeerprojecten die jonge architecten – bij gebrek aan bouwopdrachten – op zich namen. Was dit nu een ‘nieuwe’ architectuur, of een ‘doekje voor het bloeden’?
Al dan niet vervuld van bouwschaamte, denken architecten nog steeds primair in (nieuwe) gebouwen. En natuurlijk hebben we – naast andere oplossingen - ook nog steeds gebouwen nodig. Maar, toeval of niet, waren het twee uitgesproken niet-bouwprojecten die mij het afgelopen jaar het meest hebben geraakt.
Het eerste is No Innocent Landscape, de winnende inzending voor Prix de Rome met als thema ‘Healing Sites’, ontworpen door de Oekraïense architect Lesia Topolnyk, en te zien op de tentoonstelling in het Nieuwe Instituut. Met behulp van film, licht en expressieve sculpturen maakte zij in een donkere kamer een ‘deconstructie’ van het mijnbouwdorp Hrabove, waar passagiersvlucht MH17 in 2014 werd neergeschoten. Je ruikt de steenkoollagen die ze omspit, ziet lichtflitsen, voelt beklemmende angst, en ervaart chaos. Tegelijk biedt ze met haar installatie inzicht in de politieke, economische en sociale krachten die in dit conflictgebied in elkaar grijpen. De jury merkte op ‘dat dit de enige tentoonstellingsruimte is die niet alleen een plaats vertegenwoordigt die genezing behoeft, maar ook zelf een plaats van genezing is geworden.’
Het tweede project zag ik op de tentoonstelling Ministerie van Maak, onderdeel van de Internationale Architectuurbiënnale Rotterdam. Het betrof het eigenwijze antwoord van Floris Alkemade op de vraag die aan honderd ontwerpteams gesteld was, om te komen met ‘slimme’ oplossingen voor de 1 miljoen woningen die het kabinet tot 2030 wil bijbouwen. Een ‘onzinnig getal’, schreef Alkemade in een essay, waarin hij oproept om de bestaande gebouwenvoorraad beter te benutten, en het systeem waarvan de woningbouw onderdeel is grondig te herzien, van hypotheekstelsel tot toeslagen.
‘Architecten moeten ophouden alleen in materialen te denken’, schrijft Hollein ook in zijn tekst. Zoals Alkemade het zegt: ‘We kunnen alle woningen perfect isoleren maar het effect daarvan wordt volkomen tenietgedaan als in steeds meer woningen maar één persoon gaat wonen. Als het over verduurzaming van onze woonwijken gaat, hebben we niet meer woningen maar goedbeschouwd vooral meer liefde nodig.’
Een betere kerstboodschap kan ik niet bedenken.
Kirsten Hannema is architectuurcriticus en schrijft voor diverse media waaronder De Volkskrant.