Kirsten Hannema
Copyright: Maarten van Haaff

Leren van Santos

17 februari, 9:00
Pakhuis Santos, welke architect is er niet groot mee geworden? Jarenlang was het de casus voor een module in het tweede jaar van de bouwkundestudie in Delft; ook ik heb me erop gestort. Met het ontwerpgroepje togen we naar Katendrecht, destijds een troosteloze wijk met seksclubs en een louche casino, om de plek en het pakhuis (1903, architecten Stok en Kanters) in kaart te brengen. Vervolgens maakten we een ontwerp voor de transformatie tot een appartementencomplex; duizenden plannen zijn er zo getekend.

Onlangs keerde ik terug naar Santos, dat met de komst van het Nederlands Fotomuseum eindelijk een nieuwe bestemming heeft. De renovatie door Renner Hainke Wirth Zirn Architekten en WDJArchitecten voelt als een ode aan het bijzondere gebouw. Met 24,5 meter was het bij oplevering het hoogste pakhuis van Rotterdam. Vernieuwend was ook de toepassing van gewapend beton en de rationele draagconstructie van gietijzeren liggers en kolommen, die naar boven toe verjongen. De baksteengevels, rijk aan details, waren bekroond met vier elegante lierhuisjes op het dak en boogvormige gevelreclame voor Blauwhoedenveem, de firma die het pakhuis liet bouwen voor de opslag van koffie uit de Braziliaanse stad Santos.

Pakhuis Santos gold als een prototype voor volgende opslagplaatsen aan de Rijnhaven – die er overigens nooit kwamen.

Tijdens de rondwandeling door het pakhuis borrelde een vraag op die ik mezelf als student niet stelde: waren er destijds ook mensen die aanstoot namen aan dit gigantische gebouw, of het project moreel verwerpelijk vonden? De slavernij was weliswaar afgeschaft, maar de koffieproductie in Brazilië werd nog steeds met slaafachtige arbeid georganiseerd, en ook in de havens waren de arbeidsomstandigheden niet je van het. In hetzelfde jaar dat het pakhuis in gebruik werd genomen, staakten de werknemers van Blauwhoedenveem, omdat het bedrijf hen tegenwerkte om zich aan te sluiten bij een vakbond.  

Ik zie een link tussen Santos en de distributie- en datacenters die momenteel overal verrijzen. In plaats van koffie en specerijen zijn goedkope spullen uit China en AI het nieuwe goud, waarbij Nederland niet meer de grote handelsnatie is maar vooral andermans handel faciliteert. Tot 2030 voorziet de data-sector een verdubbeling van capaciteit als gevolg van de AI-boom, die zich volgens sommigen ontpopt tot een bubbel. Staan over een paar jaar wellicht datapakhuizen leeg? Wat moeten we dan met die gebouwen?

Er is veel om te doen, maar weinig aandacht voor deze projecten als ontwerpopgave. De taak van de betrokken architecten is om de gebouwen er nog enigszins aantrekkelijk uit te laten zien. Benthem Crouwel gaf met het project Equinix AM3/AM4 in het Amsterdamse Science Park het goede voorbeeld. Rosbach Architects, dat in samenwerking met AGS Architects even verderop een datacenter ontwierp, werkt nu aan het – omstreden – plan voor een zogenoemde hyperscale in het havengebied Westpoort. De artist’s impressions van de drie giga-dozen, elk 85 meter hoog, ogen weinig inspirerend.

Een architect vertelde mij over een collega-architect die twijfelde om een opdracht voor een distributiecentrum voor een groot modemerk aan te nemen. Het gebouw zou het landschap verpesten en pakketpickers en -bezorgers zouden er in slechte omstandigheden werken, net als de mensen die in lagelonenlanden de kleding maken. Maar de architect zou er genoeg mee verdienen om een jaar lang matig betaald ‘goed’ werk te kunnen doen.

Het zou interessant zijn wanneer er een onderwijsmodule over het hedendaagse pakhuis geïntroduceerd zou worden. Daarin zouden bouwkundestudenten zich dan buigen over de wereld achter de architectuur: goederen- en verkeersstromen, financiële structuren, de relatie tussen stad en buitengebied. Om te komen tot steengoede distributie- en datacenters, die in hun omgeving passen, herbruikbaar zijn en onderdeel zijn van een duurzaam economisch systeem. Of, wellicht, om kritisch te concluderen dat we geen nieuw ‘Santos’ moeten willen. 
 
 
Kirsten Hannema is architectuurcriticus en schrijft voor diverse media waaronder De Volkskrant. 

Trefwoorden

datacentrum santos distributiecentra kirsten hannema column katendrecht pakhuis nederlands fotomuseum

Gerelateerde nieuwsberichten

Andere nieuwsberichten

Ontwerp voor eerste torens Rijnhaven in Rotterdam onthuld
42 minuten geleden

BiermanHenket Architecten – genomineerd voor prijs Architect van het Jaar 2026
1 uur geleden

Hoogbouwcomplex KJ Den Haag opgeleverd
4 september, 3:12

Renovatie Amsterdam Museum officieel van start
4 september, 1:35

Raad Amsterdam krijgt meer transparantie over grote projecten
4 september, 12:19

Rekenkamer: aanpak zoetwatertekort loopt jaren achter
4 september, 10:21

Particuliere verhuurders noemen uitstel box 3-aanpassing funest
3 september, 3:09

Onderzoek: tientallen biljoenen naar toekomstige AI-datacenters

3 september, 10:17

Boris Hocks nieuwe provinciaal bouwmeester Groningen

2 september, 11:20

VNG: mogelijk 1300 bouwprojecten stilgelegd door schorsing controleur
2 september, 9:35
Ga naar het nieuws-archief
Kirsten HannemaArchitectuurcriticus
KUBUS | Specialist in Archicad
SAPA
Reynaers Aluminium Nederland
Jansen
SAB-profiel bv
Aliplast Aluminium Systems
Kingspan Light + Air
ALUCOBOND®
Caparol
Tarkett BV
Novastruct (voorheen Kawneer)
Grohe Nederland B.V.
Malaysian Timber Council
OCS | Office Cabling Systems
Swisspearl Nederland
Forster Nederland N.V.
Sempergreen
Houthandel van Dam
Aluprof Nederland BV
QbiQ Wall Systems
Forbo Flooring
Schüco Nederland
Amtico Flooring
Cedral
Sto Isoned bv
Triflex bv
Gorter Luiken BV
wienerberger
DUCO Ventilation & Sun Control
BEWI IsoBouw
ROCKWOOL B.V.
Mview+
Rockfon (ROCKWOOL B.V.)
Gira Nederland B.V.
Kingspan Geïsoleerde Panelen
GEZE Benelux B.V.
Renson
Metaglas Groep
ABB | Busch-Jaeger
Jung | Hateha B.V.
Knauf B.V.
Saint-Gobain Glass Benelux
Faay Vianen B.V.
objectflor
Boon Edam Nederland B.V.
Hunter Douglas Architectural
VOLA Nederland BV
Forbo Eurocol Nederland B.V.
EQUITONE gevelpanelen
Holonite B.V.
Kronospan
Tata Steel Colorcoat®
Ontwerpers
Lidmaatschappen
Nieuwsbrieven
Leveranciers
Lidmaatschappen
Adverteren

Architectenweb
Over ons
Contact

© 2002 - 2026 Architectenweb BV / Voorwaarden / Privacy / Disclaimer / Sitemap