Marjolein van Eig
Copyright: Maarten van Haaff
Marjolein van Eig
Copyright: Maarten van Haaff

Houtbouw hoeft er niet zo uit te zien

8 februari 2022, 9:43
Het zoemt houtbouw. Ook de grote bouwers zien dat ze over moeten. De houtprijs gaat van gekte alle kanten op. Maar hoe zit het met de architectonische expressie van dit materiaal; hoe moeten we omgaan met de thema’s tektoniek en massa? Worden we straks omringd door Amerikaanse veranda’s en Scandinavisch modernisme?

Even grote slagen snel thuis; onze bouwtechniek en tektoniek hebben zich ontwikkeld onder invloed van rampen. Zo leidden de stadsbranden ertoe dat de voorkeur gegeven werd aan baksteen als materiaal voor draagconstructies en gevel, boven hout. In eerste instantie was dit enkel nog weggelegd voor de steenrijken (!), maar al gauw werd het een standaard bouwmateriaal. Na de Tweede Wereldoorlog bleek beton uitermate geschikt te zijn voor de snelle productie van massawoningbouw. En door de oliecrisis begon de isolatie in de spouw aan haar opmars. De spouw werd breder en breder, en de isolatie dikker en dikker. De gevel kwam grotendeels los te staan van de achterliggende constructie en werd de huid van het gebouw.

De verschillende bouwmethodes hadden elk hun eigen bouwkundige logica en architectonische expressie. Deze architectonische expressie was niet enkel het gevolg van de bouwkundige logica of de ambities van de timmerman. Elementen uit de periode die voorafging aan de nieuwe bouwmethode kregen ook een plek in de nieuwe bouwmethode. Een boek dat dit prachtig en op minutieuze wijze illustreert, is het boek ‘Bouwen in Amsterdam’, van H.J. Zantkuijl, één van mijn favoriete naslagwerken. Het is een oneindige bron van kennis over bouwen in het algemeen en de Nederlandse bouwcultuur in het bijzonder.

Het boek laat zien dat in de opbouw van de stenen gevels van de woonhuizen uit de 16e eeuw elementen te vinden zijn uit de houten gevels die hieraan voorafgingen. Een kenmerk van die houten gevels was dat ze per verdieping steeds wat meer naar buiten kwamen om de onderliggende gevel te beschermen tegen de regen. Deze geleding is in de stenen gevel, die hier op volgde, terug te vinden. Ook de manier waarop de houten daken afgewerkt werden, met een windveer en een makelaar (ik kende deze betekenis van het woord niet!), werd in de stenen gevels nagebootst.

Met de komst van de stenen gevels werd de (blind)nis geboren. De bouwkundige reden voor deze nis was gewichtsbesparing; de stenen gevels werden al snel erg zwaar voor de slappe grond. Middels nissen kon de gevel plaatselijk dunner worden en dit dunnere stuk gevel werd vervolgens door diezelfde nis tegen vocht beschermd. Die bescherming tegen vocht werd ook wel gerealiseerd door waterlijsten die per verdieping horizontaal over de gevel liepen. De nis en de waterlijsten werden vaak gecombineerd en samen met het reliëf dat overgenomen was vanuit de houtbouw zorgde dat voor een rijke architectonische expressie. Een mooi voorbeeld is te vinden aan de Wijnhaven 16 in Delft.

Met de komst van de spouw met haar isolatie en de techniek van lateien, geveldragers en allerlei slabben, is de expressie van de gevel grotendeels los komen te staan van de achterliggende constructie. Vervolgens ging het met die expressie alle kanten op. In de jaren ’80 dacht men zelfs even dat er helemaal geen expressie meer nodig was, maar al die vlakke gevels met eternitplaten bleken toch niet zo goed aan te slaan.

En nu is er met de klimaatverandering een nieuwe ramp in aantocht en rennen we met zijn allen terug naar de houtbouw. Wat een fantastisch materiaal blijkt dit te zijn! Het groeit gewoon om ons heen en als het materiaal gewonnen is, dan groeit het gewoon weer op dezelfde plek terug, terwijl het ondertussen ook nog CO₂ uit de lucht haalt. Wat een vondst! Nu ook de grote bouwers dit materiaal lijken te omarmen, kunnen we onze tanden zetten in de expressie van dit materiaal.

Maar ai, daar zit een probleem. Waar in de techniek van de houten constructie allerlei zaken zijn opgelost; van brand tot geluid tot overspanningen, geldt dat nog niet voor de houten gevel. Hoe hard het ook gekookt en verduurzaamd wordt, het blijft een materiaal dat onderhoud nodig heeft en meestal niet mooi veroudert. En naast deze technische aandacht is het lastig om in hout de architectonische expressie te vinden die continuïteit geeft en recht doet aan de gebouwde, stenige geschiedenis in onze steden. De schaal van de hedendaagse woningbouw overstijgt die van de oude Zaanse huisjes en ook de Scandinavische of Zwitserse referenties. Hoe mooi ook, die gaan ons niet helpen. Onze steden hebben massa nodig van steen.

Maar wacht eens even. Een houten gebouw hoeft helemaal geen houten gevel te hebben! De spouw is immers een blijvend element. De huid van het gebouw staat los van de achterliggende constructie. Daarmee bedoel ik niet dat we in de gevel ouderwets tekeer moeten blijven gaan met vervuilende steenwol en beton. We kunnen best aan de slag met biobased en circulaire gevelmaterialen. In mijn geval zouden dat tweedehands bakstenen, strips en kalkhennep zijn.  En ondertussen gaan we op zoek naar betere, biobased of circulaire gevelmaterialen met een stenige uitstraling. Wat een opluchting. Een houten gebouw hoeft er helemaal niet uit te zien als een houten gebouw.


Marjolein van Eig is architect-directeur van BureauVanEig. Zowel in haar werk als in haar maandelijkse column verbindt ze eigentijdse opgaven met hun historische wortels. Ze is als gastdocent verbonden aan de TU Delft en de Academie van Bouwkunst Rotterdam.
Toon alles

Andere nieuwsberichten

Symposium over belang en doel van tekenen voor architecten

Vandaag, 17:26

Sabrina Rugg wint alternatieve ontwerpwedstrijd voor Heineken Hoek

Vandaag, 16:37

UNStudio ontwerpt hybride kantoorgebouw met bijzonder lage CO2-voetafdruk

Vandaag, 15:49

Betaalbare stadswoningen op oude ‘Harley-locatie’ in Breda

Gisteren, 11:18

Klimaat- en energiebeleid kost gemeenten fors meer volgens rapport

Vandaag, 16:12

Recordomzet voor Arcadis, een derde meer winst

Vandaag, 10:11

Twee doden en twee gewonden door ongeluk bij brug in aanbouw Lochem

Gisteren, 13:27

Onderzoekers waarschuwen voor groot woningtekort in Duitsland

Gisteren, 11:43

'Huizen aanpassen aan klimaatverandering maakt wonen veel duurder'

Gisteren, 09:29

Toezichthouder wil meer oog voor veiligheid bij energietransitie

20 februari, 3:20
Marjolein van EigArchitect
KUBUS | Specialist in BIM-software
SAPA
Reynaers Aluminium Nederland
Jansen
SAB-profiel bv
Aliplast Aluminium Systems
Hagemeister GmbH & Co. KG
ALUCOBOND®
Tarkett BV
Kawneer
Grohe Nederland B.V.
Malaysian Timber Council
OCS | Office Cabling Systems
Swisspearl Nederland
Forster Nederland N.V.
VELUX Commercial
Sempergreen
EeStairs | Design trappen - Balustrade - Ontwerp en constructie
Aluprof Nederland BV
Intal BV
Cosentino The Netherlands B.V.
QbiQ Wall Systems
Forbo Flooring
Schüco Nederland BV
AGC Nederland Holding B.V.
Cedral
Sto Isoned bv
Triflex bv
Gorter Luiken BV
Foreco Houtproducten
Wienerberger B.V.
Knauf Insulation
Zoontjens
DUCO Ventilation & Sun Control
IsoBouw Systems bv
Mview+
Rockfon (ROCKWOOL B.V.)
Gira Nederland B.V.
GEZE Benelux  B.V.
Renson
Metaglas Groep
ABB | Busch-Jaeger
Jung | Hateha B.V.
Knauf Ceiling Solutions B.V.
Saint-Gobain Building Glass Benelux
objectflor
Boon Edam Nederland B.V.
Hunter Douglas Architectural
Forbo Eurocol Nederland B.V.
EQUITONE gevelpanelen
Plastica Groep
Holonite B.V.
FALK®
Alsecco
Tata Steel Colorcoat®
© 2002 - 2024 Architectenweb BV / Voorwaarden / Privacy / Disclaimer / Sitemap
Annuleren
OK
Sluiten
Doorgaan
Inloggen
Maak een gratis persoonlijk account aan