Violette Schönberger

Engagement revisited

25 juni 2024, 10:00

Een aantal jaar geleden schreef ik in volle overtuiging een column waar ik graag eens op terug wil komen. Dat wil zeggen, het onderwerp heeft misschien niet aan relevantie ingeboet, maar behoeft enige nuancering. Maatschappelijk engagement in architectuur is belangrijk – stelde ik in Engagement? uit 2021 – maar staat het ontwerp vaak in de weg. Want ‘wanneer architectuur voornamelijk bestaat uit het afvinken van sociale doelstellingen, hebben we straks geen architectuur meer’. Leuke zin hoor, en op bepaalde manier waar, maar tegelijkertijd onwaar en zelfs een beetje riskant. De valse tegenstelling die erin besloten ligt, namelijk die tussen maatschappelijk engagement enerzijds en interessante architectuur anderzijds, heeft bij nader inzien een verkeerde suggestie gewekt.

Toentertijd werkte ik bij een grote overheidsorganisatie en ik ervoer dagelijks hoe engagement met de publieke opgave en de inrichting van de leefomgeving resulteerden in formele tienpuntenplannen en checklists waar vinkjes bij gezet moesten worden. Jazeker, dat is op een bepaalde manier nuttig, maar tegelijkertijd werd het afvinken van lijstjes steeds vaker een doel op zich dat niet noodzakelijkerwijs leidde tot interessante, vernieuwende of zelfs mooie architectuur. Al dat maatschappelijk engagement leidde tot een gebouwde omgeving die weliswaar voldeed aan de eisen van een heleboel vakgebieden, maar over het algemeen saai en uniform werd. Weg met te veel engagement dan maar – dacht ik toen – en leve de artistieke vrijheid.

Nu – een paar jaar verder – ben ik geneigd het tegendeel als oorzaak aan te wijzen: te weinig engagement leidt tot saaie gebouwen. Meer maatschappelijke betrokkenheid, dieper engagement met de opgave, leidt juist tot betere architectuur, interessantere steden, gezondere toekomsten. Maar dan wel het juiste engagement. Want lijstjes en regels zijn niet voldoende vertaling van de maatschappelijke noden van deze tijd. Onze vele beleidsnotities, regels en normen wekken – hoe goedbedoeld ook – de schijn van het bewaken van de publieke zaak, maar beperken regelmatig juist veranderingen aan de fundamenten van het systeem, nieuwe denkrichtingen of revolutionaire ontwikkelmodellen. Ons beleid bewaakt de ondergrens, maar biedt nauwelijks vergezichten. Want de opgave is overal altijd anders en verandert continu, dus het beleid loopt per definitie achter. Het is daarom aan de vakgemeenschap om zich méér te engageren, want met beleid alleen komen we er niet.

Maar daar moeten we wel iets voor doen. Meer engagement vraagt om een mate van collectieve positie-inname die we de afgelopen jaren te weinig hebben gezien. Architecten en stedenbouwkundigen die zich publiekelijk uitspreken over ruimtelijke (en sociale) onderwerpen, in plaats van af te wachten welke opdracht op hun bord belandt. Onafhankelijke posities innemen als ruimtelijk denkers en ontwerpende experts. De werkelijke noodzaak van het engagement in architectuur ligt immers in het slim nadenken over complexe vraagstukken en die te vatten in ontwerpen die niemand had verwacht of plekken die ons voor altijd bijblijven. Daarvoor moeten zorgen dat we eerder aan tafel komen te zitten en meeschrijven aan de opgaven.

Gelukkig is wat ik om me heen zie gebeuren hoopgevend. Steeds meer en steeds luider klinken geluiden uit de architectuur die werkelijk maatschappelijke veranderingen willen doorvoeren via het ontwerpvak en onze positie daarin willen versterken. Het onlangs opgerichte Platform Woonopgave agendeert de noodzaak van een systeemverandering op het gebied van woonbeleid, waarmee het ontwerp van woningen veel interessanter wordt en de beschikking over woonruimte rechtvaardiger. Op veel plekken werken ontwerpers en overheden aan het koppelen van budgetten van het sociale en het ruimtelijk domein, zodat de het ontwerp van de openbare ruimte kan aanzetten tot ontmoeten en het tegengaan van grote maatschappelijke ziektes als eenzaamheid en obesitas. En tot slot maakt collega-columnist Jan Peter Wingender zich op deze plek hard voor het serieus nemen van de cao voor architecten (door onszelf!), waarmee de positie van ontwerpers aan iedere onderhandelingstafel veel steviger kan worden.

Dat vraagt juist om meer engagement, niet minder. En om uitgesproken stellingname over de toekomst van ons vak en de toekomst van de samenleving. Om oplossingen te ontwerpen voorbij het functionele afvinken van lijstjes, en om vooruitkijken naar nieuwe toekomsten. En om daarmee inspirerende, hoopgevende een mooiere architectuur te ontwerpen. We zullen het nodig hebben de komende jaren met de huidige politieke wind.

Violette Schönberger is architect en stedenbouwkundige, en is mede-oprichter van ontwerpbureau Falsework. Haar columns publiceert ze op fromscratch.work en zijn gebundeld in het boek Paradijs van Imperfectie. In 2019 won ze de Geert Bekaertprijs voor Architectuurkritiek.

Trefwoorden

violette schönberger engagement column morele ambitie maatschappelijk engagement ontwerpvrijheid

1	Houten woonbuurt in bos bij Amersfoort opgeleverd vrijdag, 30 januari
2	Zuid-Holland pakt provinciale weg bij Alphen voor honderd miljoen aan vrijdag, 30 januari
3	Nederlands Fotomuseum opent deuren in gerenoveerd pakhuis Santos woensdag, 4 februari
4	Wake-up calls from China dinsdag, 3 februari
5	Atelier Kempe Thill introduceert rijtjeshuis in Zwitsers kloostercomplex vrijdag, 30 januari

Gerelateerde nieuwsberichten

Engagement?

28 april 2021

Aanmelding voor Rotterdamse ontwerperspool maatschappelijk vastgoed geopend

17 juli 2024

Aftiteling van architectuur

24 september 2024

Lang leve het leegstandsbeheer!

28 mei 2024

De knie

22 oktober 2024

Mid-rise Milaan

23 april 2024

Langs het hek

26 november 2024

Onverwachte ontmoetingen en veilige routines

26 maart 2024

Column

De laatste keer

19 december 2024

Columns van Violette Schönberger gebundeld in boek

21 maart 2024

Achter de muur

27 februari 2024

Grote plannen, met af en toe een grap

30 januari 2024

Toekomstdenken

22 december 2023

Berichten uit de bubble

28 november 2023

24 oktober 2023

26 september 2023

27 juni 2023

23 mei 2023

25 april 2023

28 maart 2023

28 februari 2023

Het mogelijke of het juiste

31 januari 2023

Grondrecht

20 december 2022

Acht miljard daken

22 november 2022

Van de olifant en de muis

25 oktober 2022

27 september 2022

28 juni 2022

24 mei 2022

26 april 2022

22 maart 2022

22 februari 2022

25 januari 2022

De postkapitalistische stad

23 december 2021

Burgerraad ruimtelijke ordening

23 november 2021

26 oktober 2021

28 september 2021

22 juni 2021

25 mei 2021

Bouwen voor de lang-heid

23 maart 2021

Kosmische stedenbouw

26 januari 2021

Het feest der ontregeling

23 februari 2021

Terugluisteren: Violette Schönberger in Nooit Meer Slapen

24 april 2024

2023 in tien columns door Violette Schönberger

28 december 2023

2022 in tien columns door Violette Schönberger

30 december 2022

Toon alles

Andere nieuwsberichten

FARO wint tender nieuwe woonwijk in Ravenstein

9 minuten geleden

In opdracht van Ballast Nedam Development gaat FARO 190 woningen in de nieuwe wijk Ooievaarshoek ontwerpen.

Paul de Ruiter en DELVA aan de slag met herontwikkeling oud hoofdkantoor DSM

2 uur geleden

Ontwikkelaar Laudy is samen met Paul de Ruiter Architects en DELVA Landscape Architecture | Urbanism geselecteerd voor de herontwikkeling van het voormalige hoofdkantoor van DSM in Heerlen.

Finalisten EUmies Award 2026 bekendgemaakt

4 uur geleden

Vijf projecten komen in aanmerking voor de categorie architectuur, die als de ‘hoofdprijs’ beschouwd kan worden. Daarnaast zijn er twee genomineerden in de categorie Emerging.

De Zwarte Hond en Arup presenteren schetsontwerp nieuw Museum Batavialand

Gisteren, 14:19

In schetsontwerp voor de vernieuwing van het museum in Lelystad is het schip de Batavia een prominente plek toebedeeld

Caroline Voet verzorgt derde Jos. Bedaux-lezing

1 uur geleden

Ze spreekt haar lezing onder de titel ‘Op zoek naar schoonheid. De zeggingskracht van architectuur.’ uit in het Cobbenhagengebouw van Tilburg University.