Abonneer je nu op onze nieuwsbrieven!

Abonneren

Nee, bedankt

Ja, denk met me mee rond de
materialisering van mijn project

Violette Schönberger

Van de olifant en de muis

25 oktober 2022, 9:00

Ontwerpen is een vorm van organiseren, van orde scheppen in de chaos van eisen, wensen, regels en verlangens van betrokkenen. Daarbij staan de ontwerper allerlei gereedschappen ter beschikking. Een ervan — en misschien wel mijn favoriete — is het begrippenpaar.

Het begrippenpaar is eigenijk iets voor kleine kinderen. Die vertellen we immers graag over de wereld aan de hand van simpele tegenstellingen: de olifant is groot en de muis is klein, de nacht is donker en de dag is licht. Onze eerste kinderboeken leggen ons dat haarfijn uit. Later, als volwassenen zijn we niet meer zo snel geneigd om in zulke simpele tegenstellingen te denken. De nuance is ons liever dan het contrast. Dat neemt niet weg dat wanneer de complexiteit ons echt boven het hoofd groeit en we greep op bepaalde materie willen krijgen, het antagonisme — ondanks z’n simplisme — nog altijd een dankbaar middel is om de gedachten te ordenen.

In de architectuurtheorie is het ongetwijfeld vaker gebruikt, maar ik kwam het begrippenpaar voor het eerst tegen in het werk van Aldo van Eyck. Tweelingfenomenen noemde hij ze, complementaire eigenschappen die elkaar in balans houden en dankzij het contrast beide sterker tot hun recht komen. Groot/klein, open/gesloten, hoog/laag, binnen/buiten. Van Eyck gebruikt deze begrippen niet om het ene boven het andere te verkiezen, maar om aan te duiden dat beide eigenschappen tegelijkertijd kunnen bestaan in een ruimtelijk ontwerp. Voor ontwerpers biedt het tweelingfenomeen een vrij interpreteerbaar instrument om ruimtelijke rijkdom te beschrijven en te creëren. Dat is ontzettend prettig, maar tegelijkertijd wat vaag. Het hoge abstractieniveau van deze begrippen is immers toepasbaar op ieders individuele interpretatie en daarmee lastig concreet te maken.

Een stuk specifieker zijn de recente begrippenparen van de Vlaamse stedenbouwkundige Marcel Smets. Zijn publicatie Fundamenten van het Stadsontwerp (2020) is een prachtig uitgegeven kleinood waarin Smets enkele kerngedachten beschrijft uit zijn veertig jaar ervaring in het vak. De inhoudsopgave bestaat uit twintig stedenbouwkundige antagonismen, zoals straat/weg, stroom/luwte en lint/tros. Net als de begrippenparen van Aldo van Eyck zijn die van Smets niet noodzakelijkerwijs met elkaar in oppositie, maar kunnen complementair worden gebruikt om bestaande plekken te analyseren of nieuwe plekken te ontwerpen. In korte passages, zo rijk van taal als alleen een Vlaming dat kan, beschrijft Smets zijn morfologische typen aan de hand van voorbeelden uit zijn eigen ervaring of uit de geschiedenis van de stedenbouw. Een weg is louter een verbinding, maar een straat is een plek met bestemmingen. Een burcht is verbonden met het omliggende stedelijk weefsel, maar een paleis sluit zich af van de omgeving. Daarbij zijn de heldere conceptuele tekeningen van Heinrich Altenmüller een waardevolle bijdrage die de materie ook voor de leek toegankelijk maken, bijna net zo toegankelijk als een kinderboek.

Waar de morfologische beschrijvingen van Smets fascineren maar misschien niet heel erg verbazen, vormen zijn laatste zeven Fundamenten een ware verrijking voor het vak. Met de daarin benoemde begrippen adresseert Smets en passant een aantal gewetenskwesties voor de hedendaagse ontwerper. Fundament 16: Creator/curator: wat voor positie neem je in binnen het vak? Fundament 19: groei/verbetering. Is groei een voorwaarde voor vooruitgang? En wanneer is groei nog gezond en duurzaam en wanneer niet meer? Maar het mooiste Fundament is het laatste: herinnering/vernieuwing. Met veel compassie beschrijft Smets de verantwoordelijkheid van de ontwerper om voorzichtig om te gaan met de transformatie van de bestaande omgeving, met de plekken waar herinneringen van bewoners zich hebben gevormd. Want ‘waardeloos geachte constructies kunnen voor hun bewoners onvermoed dierbaar zijn’. Herinnering hoeft vernieuwing niet in de weg te staan, maar een ‘zinvolle vernieuwing integreert herinnering.’

Zo roepen de begrippenparen van Smets op tot een veelzijdige benadering van de stedenbouw, die tot uiting komt in het ruimtelijke én het sociale domein, in het artistieke en het maatschappelijke. Niets aan deze begrippenparen is platgeslagen of simplistisch, maar ze bieden een heldere én genuanceerde blik op de stad. Smets snijdt kwesties die we ons allemaal moeten aantrekken wanneer we ons afvragen wat een goede toekomst is voor de stad.

Op 21 november geeft Marcel Smets een lezing in Architectuurcentrum Eindhoven in de serie Gezonde Verdichting die werd samengesteld door schrijver dezes.

Violette Schönberger werkt als stedenbouwkundige voor de gemeente Rotterdam en geeft les aan de KULeuven en de Rotterdamse Academie van Bouwkunst. Zij schrijft over architectuur en stedenbouw op www.fromscratch.work. In 2019 won ze de Geert Bekaertprijs voor Architectuurkritiek.

Trefwoorden

violette schönberger tweelingfenomenen marcel smets boek column antagonismen fundamenten van het stadsontwerp begrippenpaar

1	Utrechtse flats gerenoveerd volgens 'chassis-carrosseriemethode' donderdag, 21 mei
2	Bouw gestart van Sluisbuurt 1b ontworpen door Powerhouse Company en Beyond Space donderdag, 21 mei
3	Acht lessen rond samenwerken op kantoor donderdag, 21 mei
4	Woningcorporaties moeten niet zelf willen bouwen dinsdag, 26 mei
5	SOME architects presenteert resultaten van onderzoek naar woonwensen 55-plussers vrijdag, 22 mei

Gerelateerde nieuwsberichten

2023 in tien columns door Violette Schönberger

28 december 2023

25 april 2023

23 mei 2023

27 juni 2023

26 september 2023

24 oktober 2023

Berichten uit de bubble

28 november 2023

Grote plannen, met af en toe een grap

30 januari 2024

Achter de muur

27 februari 2024

Onverwachte ontmoetingen en veilige routines

26 maart 2024

Mid-rise Milaan

23 april 2024

Verloting van vijf exemplaren van Paradijs van Imperfectie

10 april 2024

Lang leve het leegstandsbeheer!

28 mei 2024

De knie

22 oktober 2024

Aftiteling van architectuur

24 september 2024

25 juni 2024

19 december 2024

26 november 2024

28 maart 2023

28 februari 2023

Het mogelijke of het juiste

31 januari 2023

20 december 2022

22 november 2022

27 september 2022

28 juni 2022

24 mei 2022

26 april 2022

22 maart 2022

22 februari 2022

25 januari 2022

De postkapitalistische stad

23 december 2021

Burgerraad ruimtelijke ordening

23 november 2021

26 oktober 2021

28 september 2021

22 juni 2021

25 mei 2021

Bouwen voor de lang-heid

23 maart 2021

Het feest der ontregeling

23 februari 2021

Kosmische stedenbouw

26 januari 2021

Terugluisteren: Violette Schönberger in Nooit Meer Slapen

24 april 2024

Toekomstdenken

22 december 2023

2022 in tien columns door Violette Schönberger

30 december 2022

Engagement?

28 april 2021

Toon alles

Andere nieuwsberichten

Gesprek tussen Bouman en Koolhaas staat centraal tijdens Amsterdamse Architectuurnacht

2 uur geleden

Op vrijdagavond 3 juli zal architectuurhistoricus en curator Ole Bouman in gesprek gaan met Rem Koolhaas.

Nieuwbouw poppodium Baroeg in gebruik genomen

Vandaag, 11:04

Vorige maand is in Rotterdam de nieuwbouw van poppodium Baroeg geopend. Op de plek van het verouderde onderkomen van het podium voor hardere alternatieve museum is naar ontwerp van diederendirrix een nieuw volume gerealiseerd.

Studio Modijefsky benut potentieel van monumentaal pand aan de Rijn

Gisteren, 13:43

Het ontwerp voor Huis Willeminalaan betreft diverse, riante ruimtes en functies die aansluiten bij de klassiek stijl van het hoofdgebouw, alsmede bij een aantal aanbouwen.

Eileen Stornebrink en Willie Vogel winnaars van de Jonge Maaskantprijs 2026

Gisteren, 11:00

Het door hen opgerichte Studio Inscape is een op samenwerking gericht bureau voor architectuur en landschap dat met een ecologische denkwijze werkt aan onderzoek, ontwerp en dialoog.