Violette Schönberger

Rioolstedenbouw

27 juni 2023, 9:44

‘Wat is het riool van de 21^e eeuw?’ Die vraag dook de laatste weken een aantal keren op in stedenbouwkundige onderzoeksprojecten waar ik bij betrokken ben. Ik weet niet wie de vraag voor het eerst heeft gesteld, maar ik las hem in het onderzoeksrapport van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS), getiteld Ruimte maken voor ontmoeting (2022). Nu is zo’n rapport voor ontwerpers natuurlijk niet het meest opwindende document, maar in dit geval is de vraag ontzettend raak. Hij verwoordt beeldend waar veel stedenbouwkundigen zich momenteel mee bezig houden: hoe maak je een gezonde leefomgeving en welke innovaties zijn daar in onze tijd voor nodig?

De metafoor van het riool is treffend omdat hij niet alleen gaat over de functionele ingenieurstechniek en de machinerie van de stad, maar ook over het toevoegen van ruimtelijke kwaliteit voor de lange termijn en veranderingen in het stedelijk weefsel. We hoeven maar honderdvijftig jaar terug te kijken om geconfronteerd te worden met de inmiddels onvoorstelbare situatie dat in de Amsterdamse grachten dagelijks volle, stinkende emmers werden leeggekieperd, terwijl dat datzelfde grachtenwater werd gebruikt voor het wassen van kleding of baby’s, ja zelfs om uit te drinken. Sinds de menselijke ontlasting op grote schaal onzichtbaar via leidingenstelsels uit de huizen wordt weggevoerd, zijn hygiëne en gezondheid in de steden gigantisch verbeterd en zijn de grachten aangename verblijfsplekken geworden waar de hele stad plezier van heeft.

Als we nu honderdvijftig jaar vooruit kijken, wat is dan de innovatie waarvan het onvoorstelbaar is dat die er ooit niet was? Welke gezondheidsmaatregel zal een vergelijkbaar grote, ruimtelijke impact hebben? Een actuele vraag, want het thema gezondheid is op allerlei manieren aanwezig in het maatschappelijk debat. Niet alleen benadrukte de twee jaar durende corona-pandemie opnieuw hoezeer gezondheid en stedenbouw met elkaar verweven zijn, ook bracht deze aan het licht hoe onrechtvaardig de toegang tot een gezonde leefomgeving in Nederland is verdeeld. Bovendien werd in de afgelopen jaren duidelijk dat vanwege de toenemende vergrijzing de zorgkosten zoveel zullen stijgen, dat het de vraag is of – als deze tendens doorzet – het huidige welvaartspeil in de toekomst behouden kan blijven.

Gezondheid in relatie tot ruimte is ontzettend complexe materie. Het vinden van dat éne hedendaagse ‘riool’ lijkt dan ook een onmogelijke opgave. Maar misschien hoeft het ook niet. Er worden immers al vele inspirerende,‘riool-achtige’ integrale projecten gerealiseerd, die op innovatieve wijze een gezonde leefomgeving koppelen aan technische innovaties, variërend van waterpleinen, woon-zorgwijken en ouderenhubs tot domotica. De gezonde leefomgeving is hierbij niet gericht op genezing van ziekte, maar op het voorkomen van ziekte: op preventie. Want een gezonde stad met meer groen, meer ontmoetingsplekken en schonere lucht leidt in de toekomst tot minder patiënten, zowel fysiek als mentaal. Iedere boom die je nu plant, betaalt zich in potentie uit door minder astmapatiënten in de toekomst. Ruimtelijk ontwerp om zorgkosten te voorkomen.

Voorkomen is beter dan genezen, maar wie financiert de gezonde stad van de toekomst? Wie betaalt voor schone lucht? Investeringen voor een gezonde leefomgeving leveren immers pas op de lange termijn resultaat op; die kun je niet verdisconteren op het niveau van de individuele bouwkavel. Bovendien is nauwelijks aan te wijzen wie nog baathouders zijn bij investeringen die zich misschien over dertig jaar pas uitbetalen. Maakt een zorgverzekeraar minder kosten in de toekomst, wanneer de wijk vandaag wordt vergroend? Waarschijnlijk, maar het valt nauwelijks aan te tonen.

In mijn ogen is het riool van de 21e eeuw te vinden in de hoek van de financiering van zorgpreventie. De echte techniek die nodig is om steden gezonder te maken, is de argumentatie- en rekenmethode om de toekomstige niet-gemaakte zorgkosten vooraf te kunnen investeren in ruimtelijke kwaliteit die de samenleving als geheel ten goede komt.

Er moeten bruikbare rekenmethodes worden ontwikkeld om hiermee aan de slag te kunnen gaan, politieke argumentatielijnen worden verteld om dit te bekrachtigen, een vocabulaire om hierover te kunnen spreken. Het riool van de toekomst is even onzichtbaar als het buizenstelsel onder onze huizen, maar het is van evenveel invloed op de leefkwaliteit. Het nieuwe riool is een financieringsmodel.

Violette Schönberger is architect en stedenbouwkundige. Zij is mede-oprichter van ontwerpbureau FALSEWORK en publiceert columns over architectuur en stedenbouw op www.fromscratch.work. In 2019 won ze de Geert Bekaertprijs voor Architectuurkritiek.

Trefwoorden

violette schönberger riool paradigmaverschuiving gezonde stad gezondheid paradigma riolering column stedenbouw

1	Amsterdam schrijft internationale architectenprijsvraag uit voor Nationaal Slavernijmuseum donderdag, 12 februari
2	Ontsluitingen spelen centrale rol binnen woonblok Hibi in Amstelkwartier woensdag, 11 februari
3	DELVA en De Ceuvel presenteren toekomstplan voor terrein van de Ceuvel Volharding dinsdag, 10 februari
4	Singelbloktoren Amsterdam-Noord biedt ook bewoners tussenwoningen overhoeks zicht maandag, 16 februari
5	Groninger Museum belicht cultuurgeschiedenis karakteristieke Groningse baksteen woensdag, 11 februari

Gerelateerde nieuwsberichten

23 mei 2023

25 april 2023

26 september 2023

24 oktober 2023

28 maart 2023

Berichten uit de bubble

28 november 2023

Boodschappenlijstje

28 februari 2023

Het mogelijke of het juiste

31 januari 2023

Boek pleit voor onderzoek onderliggend systeem van de stad

2 november 2023

Toekomstdenken

22 december 2023

Grote plannen, met af en toe een grap

30 januari 2024

Grondrecht

20 december 2022

Achter de muur

27 februari 2024

Acht miljard daken

22 november 2022

Van de olifant en de muis

25 oktober 2022

Onverwachte ontmoetingen en veilige routines

26 maart 2024

Post-covid

27 september 2022

Festival STAD strijkt voor derde editie neer in Zwolle

11 januari 2024

Verloting van vijf exemplaren van Paradijs van Imperfectie

10 april 2024

Mid-rise Milaan

23 april 2024

Ode aan ons trapje

28 juni 2022

Lang leve het leegstandsbeheer!

28 mei 2024

Flex of fix?

26 april 2022

Absoluut

24 mei 2022

Engagement revisited

25 juni 2024

Aftiteling van architectuur

24 september 2024

22 oktober 2024

22 maart 2022

22 februari 2022

26 november 2024

25 januari 2022

19 december 2024

De postkapitalistische stad

23 december 2021

Burgerraad ruimtelijke ordening

23 november 2021

26 oktober 2021

28 september 2021

22 juni 2021

25 mei 2021

28 april 2021

Bouwen voor de lang-heid

23 maart 2021

Het feest der ontregeling

23 februari 2021

Kosmische stedenbouw

26 januari 2021

Toon alles

Andere nieuwsberichten

Amsterdamse jongeren tonen ontwerpen voor nieuwbouw theater De Meervaart

1 uur geleden

Onlangs is de architectenprijsvraag voor de nieuwbouw van theater De Meervaart in de Sloterplas in Amsterdam gestart. Ook jongeren uit de omgeving hebben zich gebogen over het ontwerp voor het nieuwe gebouw.

Gerestaureerd Tramhuis op Eendrachtsplein fungeert nu als kiosk voor stadswandelingen

Gisteren, 16:36

Bureau Polderman en Studio Robert van Oosterom hebben het monumentale gebouwtje in Rotterdam op basis van een foto 1931 gerestaureerd.

Team Tonbo pakt door met House in the Fields

Gisteren, 15:45

Na 15 jaar gewerkt te hebben onder de naam RV Architectuur gaat het bureau verder als Team Tonbo. Het nieuwe project House in the Fields zet de verandering luister bij.

Haskoning en VenhoevenCS aan de slag met vernieuwing station Amsterdam Lelylaan

Gisteren, 14:46

De combinatie Haskoning en VenhoevenCS architecture+urbanism gaat het ontwerp maken voor de vernieuwing van station Amsterdam Lelylaan en de directe omgeving.