Circulair bouwen wordt belemmerd door het huidige economische systeem en beperkte garanties (3)

Circulair bouwen wordt belemmerd door het huidige economische systeem en beperkte garanties

Ontwerpen met herbruikbare materialen vraagt om een fundamenteel andere benadering van het ontwerp én het proces. Architect Kristóf Kovács interviewde Superuse Studios, Overtreders W en Studio Architectuur Maken daarover en werkte die ander benadering uit in drie artikelen, waarbij in deze derde en laatste de belemmeringen in beeld komen. De opschaling van circulair bouwen wordt op verschillende manieren afgeremd: door de huidige, lineaire economie, door het ontbreken van certificering en door beperkte garanties. Toch blijven de geïnterviewde bureaus optimistisch. “De groei van onze ervaring, en de versnelling die we hiermee maken, is exponentieel.”

Kristóf Kovács

“Als architect ben je medeverantwoordelijk voor de stromen binnen de keten,” zegt Jan Jongert van Superuse Studios. “Waar komt het geld vandaan, waar komen de grondstoffen vandaan, waar gaat het geld naartoe en waar gaan de afvalstromen heen? In die context is onze grootste uitdaging de Nederlandse markt. In de huidige economie is er weinig financiële steun om onze manier van werken rendabel te maken en te houden. De economie is gebaseerd op lineaire groei, verspilling en afval is gangbaar. In een werkelijk circulaire economie zou er een ander geldsysteem zijn, dat niet op groei gebaseerd is.”

“Om tot zo’n werkelijk circulaire economie te komen zijn systematische aanpassingen nodig in hoe geld wordt gegenereerd en winsten worden gemaakt”, gaat Jan verder. “Door de hoge arbeidskosten ten opzichte van grondstoffen is de bereidheid om tweedehands materialen te repareren of te herstellen, in plaats van nieuw in te kopen, nog gering. Circulaire projecten blijven zo afhankelijk van subsidies en eenmalige stimulansen.” Toch benadrukt Jan dat we niet moeten wachten op de ideale economie. “Die transitie gebeurt niet overmorgen, maar wij kunnen nu al wel laten zien dat het kan.”

Studio Architectuur Maken ervaart ook dat vooruitgang mogelijk is, maar dat het vaak ook nog in kleine stappen gaat. “Voor de Rotterdam Architectuur Maand ontwierpen we een paviljoen waarin onder andere leemsteen was toegepast”, vertelt Rune Lierman van het bureau. “Wij zijn nu bij een woningbouwproject aan het onderzoeken of we dit materiaal op grote schaal kunnen toepassen. Maar dat blijkt niet zo eenvoudig. De benodigde certificering blijkt daarbij een grote belemmering voor innovatie. Dat zorgt ervoor dat wij niet dezelfde taal spreken als projectontwikkelaars, die in besluitvorming risico’s moeten afwegen."

De partners van Overtreders W herkennen de uitdaging van certificeringen: “Voor het People’s Pavilion op de Dutch Design Week, dat we samen met Bureau SLA hebben ontworpen, hadden we zo’n 4.000 kunststof buizen geleend van een fabrikant en die na een week weer teruggeven. Later bleek alles door de shredder te zijn gegaan omdat de certificering was verlopen en het materiaal daardoor onverkoopbaar was geworden.”
“Voor onze gevelbekleding van kunststofafval, Pretty Plastic, lopen wij ook tegen certificering aan. Machines die UV-bestendigheid testen, worden afgekeurd zodra ze zijn gebruikt om gerecyclede producten te testen. Daardoor worden certificeringstrajecten duur en zijn gerecyclede materialen vaak prijziger dan nieuwe”, geeft Reinder Bakker van Overtreders W aan.

Naast certificering vormen garanties een ander knelpunt. “Bij een fietsenstalling was hergebruikt staal beschikbaar, maar de bouwer weigerde het zonder garantieverklaring te verwerken”, vertelt Ferry in ’t Veld van Studio Architectuur Maken. “Vooral bij constructieve toepassingen is die garantie lastig. Hergebruikte materialen worden daarom vaak overgedimensioneerd en in de laagste rekenklasse ingeschaald.” Dan wordt het wel heel lastig om herbruikbare materialen competitief te laten zijn ten opzichte van helemaal nieuwe materialen.

Rond het ontwerpen met hergebruikte materialen ervaren architecten een gebrek aan ontwerpmiddelen en data. “Wij ontwikkelden tools zoals de Oogstkaart om beschikbare materialen beter in beeld te brengen.” vertelt Jan. "Daarnaast is de verschuiving van mentaliteit het belangrijkst. Uiteindelijk moet je andere processen en een nieuwe manier van denken adopteren, waarbij niet langer de vorm het ideaal is, maar de (materiële) context bepalend is.”

Studio Architectuur Maken ziet ook reden voor optimisme. “De groeiende beperking van de materiaalgebonden CO2-uitstoot stimuleert de markt om risico’s anders te beoordelen. Door inzichtelijk te maken hoeveel CO2 biobased en circulaire materialen besparen, wordt circulair bouwen onderdeel van het gesprek. Dat helpt bij de bewustwording daarover en uiteindelijk bij het maken van andere ontwerpbeslissingen.”

Elke stap vooruit is er daarbij eentje. “Alles in één keer willen oplossen, is niet altijd de juiste weg,” vindt Ferry. “Hoewel het soms kleine stapjes zijn die we zetten, nemen we elke stap mee in een volgend project. “De groei van onze ervaring, en de versnelling die we hiermee maken, is exponentieel.”

Hester van Dijk en Reinder Bakker van Overtreders W voegen toe: “Er is een nieuwe manier van denken nodig, waarin niet de perfecte architectonische vorm centraal staat, maar waarin het proces wordt vormgegeven. Materiaalgestuurd ontwerpen betekent kijken naar materiaalstromen en niet naar absolute beschikbaarheid. Of het in de uitvoering precies lukt, kun je niet altijd garanderen. Maar je kunt wel ervoor zorgen dat circulariteit in het DNA van het gebouw zit.”

Deel 1: Circulair bouwen vraagt om ‘open’ ontwerpen
Deel 2: Circulair bouwen vereist breed draagvlak in het ontwerpteam

Kristóf Kovács is architect bij KAAN Architecten. Als jonge architect met Hongaarse roots verkent hij toekomstgerichte ontwikkelingen binnen het vak, zoals de circulaire transitie, en zoekt hij het gesprek hierover met anderen via zijn betrokkenheid bij Bright New Architects.