Circulair bouwen vereist breed draagvlak in het ontwerpteam

Bouwen met herbruikbare materialen vraagt om een fundamenteel andere ontwerpbenadering. Architect Kristóf Kovács interviewde Superuse Studios, Overtreders W en Studio Architectuur Maken daarover en werkte die ontwerphouding uit in drie artikelen, waarbij in deze tweede het proces centraal staat. Circulair bouwen vraagt van architecten, opdrachtgevers, adviseurs en bouwers dat ze de verantwoordelijkheid voor duurzame keuzes gezamenlijk dragen. De ervaringen van de drie bureaus laat zien hoe kwetsbaar én krachtig samenwerking kan zijn.

Kristóf Kovács

“Onze visie is dat de architect niet de enige, maar wel medeverantwoordelijk is voor de circulaire en duurzame keuzes”, stelt Jan Jongert van Superuse Studios. “Alle beslissingen die je maakt in de vertaling van het programma van eisen naar materiaal zijn mede jouw verantwoordelijkheid. Maar samenwerking is de basis, iedereen die betrokken is, moet al vanaf het begin aan tafel zitten. Idealiter zitten de aannemer en de sloper al vroeg in het team, zodat de bouwbaarheid kan worden afgestemd op degene die het maakt.”

Duidelijke afspraken zijn volgens Ferry in ’t Veld van Studio Architectuur Maken de basis voor goede samenwerking. “We proberen vroeg in het proces helder te krijgen wat de ambities zijn, en of iedereen daarachter staat. Draagvlak ontstaat niet alleen door goede intenties maar door duidelijkheid. Dan kun je echt afspraken maken die gedragen worden. Als architect hebben we een voortrekkersrol in het agenderen van de gezamenlijke verantwoordelijkheid van alle betrokken partijen.”

Wat op het vlak van circulair bouwen mogelijk is, dat verschilt per project, legt Ferry uit: “In ieder project zoeken wij welk momentum er omheen hangt, dus welke van onze duurzame krachten we kunnen inzetten. Een van onze eerste projecten, een houten woning in de duinrand bij Castricum, begon met de vraag: kunnen we de draagconstructie maken van hergebruikt hout? Onze aannemer lachte ons eerst uit, totdat hij zelf een loods moest slopen en vroeg: ‘Zullen we dat hout niet gebruiken?’ Opeens ontstaat er een kantelpunt waarop een idee realiteit wordt.”

Circulair bouwen vraagt om een gedeelde verantwoordelijkheid binnen de hele keten van partijen die bij een project betrokken zijn, benadrukt Reinder Bakker van Overtreders W: “Ontwikkelaars en aannemers zouden zich daar meer bewust van moeten worden en andere verdienmodellen er omheen moeten bedenken om rendabel met hergebruikte materialen te kunnen werken. Het lineaire bouwproces draait om het vooraf inschatten van kosten en het vermijden van risico’s en meerwerk, terwijl er toch winst gemaakt moet worden. Maar werken met hergebruikte materialen brengt in dit proces altijd wat onzekerheden mee."

Volgens hem zitten die onzekerheden in het hoe en wanneer materialen beschikbaar komen. “De kracht van hergebruik ligt in het lokaal oogsten van materialen uit te slopen gebouwen.” Dan werkt circulair bouwen volgens Reinder het beste. “Maar gebouwen zijn vaak niet zo gebouwd dat dit eenvoudig kan. Het huidige proces van oogsten en opslaan is voor de meeste architecten, opdrachtgevers, gemeenten en aannemers te ingewikkeld. Bij grote projecten kan dit proces zo lang duren dat donorgebouwen op het moment van bouw alweer weg zijn…”

Net als Reinder blijft Jan wel optimistisch en constateert hij dat overtuigde opdrachtgevers doorslaggevend zijn, en dat die geholpen kunnen worden door overtuigde gebruikers: “Als gebruikers ook betrokken zijn bij het ontwikkelingstraject, worden ze mede-eigenaar van het ontwerp. Dan voelen ze zich betrokken bij het ontwikkelen, bouwen en oogsten.”

Circulair bouwen is dus een collectieve onderneming. Succes ontstaat wanneer architecten niet alleen op materiaalniveau, maar ook in het proces en samenwerking hoge ambities durven te stellen en partijen daarin mee weten te nemen. “Succes in het ene project gebruiken we om de volgende opdrachtgever te overtuigen”, zegt Ferry.

“Successen zijn alleen niet altijd te herhalen, door allerlei factoren die je op voorhand ook niet altijd kunt overzien”, gaat hij verder. “Zo kwamen wij erachter dat hergebruikt hout eenvoudiger toe te passen is in woningbouw dan in de scholenbouw, omdat bij scholen al snel veel meer materiaal nodig is en de kosten voor keuring en certificering van het hout dan al snel te zwaar weten. Daar gaat het derde en laatste deel van deze serie artikelen over circulair bouwen op verder: de belemmeringen voor hergebruik in de architectuur.

Gisteren verscheen het eerste deel, donderdag 19 februari verschijnt het derde en laatste deel.

Kristóf Kovács is architect bij KAAN Architecten. Als jonge architect met Hongaarse roots verkent hij toekomstgerichte ontwikkelingen binnen het vak, zoals de circulaire transitie, en zoekt hij het gesprek hierover met anderen via zijn betrokkenheid bij Bright New Architects.