Daan Roggeveen

Stedelijke diversiteit

23 juni 2020, 15:13

‘Op de Arena Boulevard in Amsterdam Zuidoost blijven de hotels voorlopig gesloten’, vertelde een bevriende belegger me onlangs. In het op evenementen gerichte gebied kun je op dit moment een kanon afschieten: het stedelijke weefsel is er volledig georiënteerd op massaevents. Bij een tik in de verkeerde richting bleek dit deel van Amsterdam – inclusief bijbehorende hotels, winkels enzovoort – hopeloos verlaten. ‘Niemand wil nu in dat gebied zijn.’

Corona of geen corona: de Nederlandse bouwopgave ligt nog steeds in de stad. In de stad is werk, zijn scholen, voorzieningen. Die diversiteit is noodzakelijk om een ruimtelijk systeem met veerkracht te creëren. Bioloog Louise Vet legde in een geweldig interview in NRC van 5 juni 2020 een parallel tussen economie en natuur:

We hebben een economie opgebouwd waarin we keihard sturen op het verminderen van diversiteit. (..) Om het toe te lichten met een ecologische metafoor: in veerkrachtige ecologische systemen zitten heel veel kleine verbindingen, waarvan je in eerste instantie misschien zou zeggen dat ze er niet zo veel toe doen. Maar diversiteit geeft risicospreiding. Wij zijn van diversiteit naar monotonie gegaan (..) Zo hebben we ons heel kwetsbaar gemaakt.”

Wat Vet beschrijft op economisch gebied geldt eveneens voor de ruimtelijke ordening: decennialang is volledig ingezet op efficiency en het verminderen van diversiteit. Bedrijventerreinen, logistieke hallen, kantorenparken, Vinex-wijken, vakantieparken: de leefomgeving in grote delen van Nederland werd eerder monofunctioneler dan diverser – zowel in de stad als op het platteland. En dat terwijl die diversiteit juist de broodnodige veerkracht creëert.

We kennen allemaal de voorbeelden van ruimtelijke systemen die divers, flexibel, veranderbaar en daarmee resilient zijn. De Amsterdamse grachtengordel veranderde door de eeuwen heen – van pakhuizen naar woningen naar architectenbureaus en yogastudio’s. Oude havengebieden zijn in de loop der eeuwen getransformeerd naar diverse woon-werkgebieden. De diversiteit aan ruimtelijke structuren, in combinatie met bebouwing met open plattegronden, laten diverse programma’s toe die er vervolgens weer voor zorgen dat de stad tegen een stootje kan als het even tegen zit. Daarmee is een divers stedelijk landschap dus feitelijk duurzamer dan een monofunctioneel gebied.

Hoe ontwerp je nu zo’n rijk en divers systeem? Een aantal jaar geleden heb ik in China onderzoek gedaan naar de ontwikkeling van het fameuze kunstdistrict 798 in Beijing. Binnen een decennium veranderde dit gebied van een militair fabriekscomplex voor naar een gemengd gebied met galeries, kunstenaarsateliers, woningen, bedrijvigheid, restaurants en bars. Totdat de gentrificatie de creatieve programma’s weer dreigde weg te duwen door een nieuwe monocultuur van pizza en latte. De touringcars begonnen het gebied over te nemen.

De mix wordt in deze transformatiegebieden vaak veroorzaakt door de genereuze maat en de veranderbaarheid van de industriële gebouwen, die allerlei (informele) initiatieven en daarmee een rijke programmatische mix toelaat. Maar hoe behoud je nu zo’n – vaak tijdelijke – rijke programmering? Een van onze belangrijkste conclusies was destijds: zorg voor een gezonde balans tussen de verschillende programmaonderdelen en creëer een financieringsmodel waarin de meer commerciële programmaonderdelen (winkels, kantoren) de artistieke programma’s ondersteunen. Zo wordt de programmatische diversiteit behouden – de ‘risicospreiding’ waar Louise Vet over spreekt.

Binnen de Nederlandse cultuur van dichtgetimmerde bestemmingsplannen, valt het nog niet mee om werkelijk diverse stedelijke gebieden te ontwikkelen. Dat weerhoudt verschillende Nederlandse steden er niet van volop in te zetten op diversiteit, vooral bij transformatiegebieden. Het zou verstandig zijn als die benadering pro-actiever ingezet zou worden bij gebieden die nu een divers milieu kennen, maar waar in de toekomst door financiële druk verschraling van de programmamix te verwachten is.

Een grote uitdaging bij de realisatie van een diverse stad is dus niet alleen het behoud van woningen voor midden- en lage inkomens, maar juist ook het in de stad houden van andere werkgelegenheid dan die in kantoren. Hoe houden we de ‘makers’, zoals dat heet, in de stad? De ruimtelijk-economische modellen daarvoor zijn nog wankel. Maar met de verdere expansie van de steden is het essentieel dat hier een oplossing voor gevonden wordt. Anders blijven we langs de randen van de steden nieuwe monofunctionele gebieden realiseren.

Geredeneerd vanuit de diversiteitsgedachte is het verstandig om vooral niet op één oplossing in te zetten, maar verschillende modellen daarvoor ontwikkelen. Een grote opgave voor bestuurders, ontwikkelaars, stedenbouwers en architecten. Als de coronacrisis iets duidelijk heeft gemaakt dan is het wel de noodzaak van een divers stedelijk weefsel, dat door zijn rijke mix tegen een (economisch) stootje kan, juist in onvoorspelbare tijden.

Daan Roggeveen is architect en oprichter van MORE Architecture, met kantoren in Amsterdam en Shanghai. Onlangs publiceerde hij, samen met Michiel Hulshof en Frances Arnold, ‘The Amsterdam Agenda – 12 Good Ideas for the Future of Cities’ (NAi010 Publishers, 2020).

Trefwoorden

diversiteit daan roggeveen column

1	Amsterdam en chemiebedrijf akkoord over woningbouw Hamerkwartier vrijdag, 20 februari
2	Stijn Poelstra legt hoofdkantoor BIG vast op film vrijdag, 20 februari
3	Parkeren is geen grondrecht dinsdag, 24 februari
4	Kantoorpand aan Het Park in Rotterdam wordt luxe woongebouw dinsdag, 24 februari
5	Purmerend kiest ontwerp Vendrig Leegwater en Hans van der Heijden voor Schapenmarkt donderdag, 19 februari

Gerelateerde nieuwsberichten

Terwijl Van der Heijden en Roggeveen stoppen, starten Van Eig en Schönberger met column

24 december 2020

Daan Roggeveen presenteert nieuwe serie over hoogbouw binnen Architectenweb Podcast

11 maart 2021

Post-corona toerisme

26 mei 2020

Gaat de architectuur zich terugtrekken binnen landsgrenzen?

28 april 2020

Tijdsverschil

24 maart 2020

Concurrentie voor het vliegtuig

25 februari 2020

Net als Aldo

28 januari 2020

De Grootste Stad Ter Wereld

19 december 2019

Nederland als laboratorium

26 november 2019

Rol aan tafel

22 oktober 2019

Culturele Impact

24 september 2019

Haven-Stad als eilandenrijk

25 juni 2019

Habraken in China

28 mei 2019

Vroeger waren we veel moderner

23 april 2019

Gebiedsontwikkeling? Leg eerst de metro aan!

26 maart 2019

Een zesje voor architectuur?

26 februari 2019

Ma Yansong op Katendrecht

29 januari 2019

Het Politieke Platteland

20 december 2018

Suburban Athletic Club

27 november 2018

Hoogbouw gaat niet om hoogte

23 oktober 2018

Toerisme? Dit is pas het begin…

25 september 2018

What Ever Happened to the Randstad?

26 juni 2018

Rurbanism

22 mei 2018

Hotel My Home

24 april 2018

The Art Mall

27 maart 2018

Verdichting van IJplein

27 februari 2018

Levendige hoogbouw? Kijk naar het oosten!

30 januari 2018

Wat meer Chinese mentaliteit bij de VVD

22 september 2020

Een recept voor minder klein wonen

27 oktober 2020

De boel bij elkaar houden

24 november 2020

Geland

22 december 2020

Toon alles

Andere nieuwsberichten

Rotterdam vertaalt omgevingsvisie naar concrete keuzes en fasering

Vandaag, 15:35

De omgevingsvisie van Rotterdam wordt in de komende jaren vertaald in concrete keuzes, fasering en investeringen. Daarmee wordt niet alleen vastgelegd wat de stad wil bereiken, maar ook hoe en in welke volgorde.

Nordic Office of Architecture vindt balans in dilemma tussen openheid en veiligheid bij bestuurlijke gebouwen

Vandaag, 14:27

Op een beladen locatie in Oslo heeft Nordic Office of Architecture de eerste fase van de nieuwe regeringswijk afgerond.

Plaggenhut dient als voorbeeld voor volledig houten kantoor met gevel van populierenbast

Vandaag, 13:45

Hoe kan een werkomgeving ontstaan die niet als object in het landschap verschijnt, maar er vanzelfsprekend deel van uitmaakt? Studio Massimo vond het antwoord bij een kantoor op de Blaricumse heide in de typologie van een plaggenhut.

Bureau Fraai ontwerpt kantoorinterieur voor groeiend e-mobilitybedrijf

Vandaag, 10:43

In Amsterdam heeft Greenflux een nieuw kantoor in gebruik genomen. In een bestaand kantoorpand ontwierp Bureau Fraai een interieur dat is gericht op het bevorderen van samenwerking en ontmoeting, maar waar werknemers zich ook kunnen focussen.