Abonneer je nu op onze nieuwsbrieven!

Abonneren

Nee, bedankt

Ja, denk met me mee rond de
materialisering van mijn project

Hans van der Heijden

Het Timmermansoog: Onheil

12 mei 2020, 9:15

De bekeerde auteur Stephan Sanders beweerde laatst dat religies een omgang met de dood bedacht hebben, in tegenstelling tot de wereldlijke ideologieën als het liberalisme, het socialisme en het marxisme. En in tegenstelling tot de architectuur, besefte ik, want ongeveer tegelijkertijd dook de anderhalvemetersamenleving op als ontwerpprobleem.

Het architectenvak is opportunistisch. Het is een kracht en een zwakte. Vakgenoten storten zich op de anderhalvemetersamenleving. Ik noteer de bijval van sommige architectuurcritici. Harm Tilman: “Uitermate inspirerend vind ik een lokale micromarkt in Rotterdam.” Indira van ‘t Klooster: “De drive-in industrie wordt in rap tempo verrijkt met nieuwe concepten, waarvan drive-through condoleren het innovatieve hoogtepunt van de week is.” Ole Bouman spant de kroon: “Distance als creatieve opgave. Stedelijk ballet. Ontwerp van de omweg. Social dis-dancing.”

De anderhalvemetersamenleving is Nederland overkomen. Alleen: het woord samenleving is veel te groot. Gedwongen afstand houden is crisisinterventie. Het is een maatregel van openbare orde, die bedacht is door virologen. Harm Tilman vergeet dat op de resterende, gedecimeerde markten anderhalve meter vakken verplicht zijn. Ze zijn provisorisch, want niemand zit op die vakken te wachten. Een toekomstig hoogtepunt in de week van Indira van ’t Klooster zal ongetwijfeld de begrafenis zijn die je in een drive-in bioscoop geheel in de eigen auto meemaakt met in plastic verpakte kopjes begrafeniskoffie en -cake op het dashboard. De auto is immers het hygiënische vervoermiddel bij uitstek. Nieuwe automobiliteit gaat ons nog voor ruimtelijke problemen stellen, maar dat is een ander verhaal.

De openbare orde is in beperkingen gedefinieerd. Angstig afstand houden moet niet verward worden met uitdagend, waardig en cultureel geworteld samen-leven. De vormgeving van de nieuwe defensieve openbare orde kan maar het beste provisorisch blijven. Verfraaiing bewerkstelligt slechts een nieuwe Design Gap tussen een geplaagd land en goedbedoelende ontwerpers.

Ole Bouman mag zulke truttigheid herverpakken als stadsdansjes, met architectuur heeft het weinig te maken. Er zit namelijk geen gif in. Muzikant-kunstenaar Brian Eno twitterde onlangs een onheilzwangere stelling, die ik overdrachtelijk opnam: “The trouble with New Age music is that there's no evil in it.” Herlees wat de architect Adolf Loos schreef: “Wanneer wij in een bos op een met een spade opgeworpen, piramidevormige hoop aarde stuiten, zes voet lang en drie voet breed, dan worden we stil en ernstig en iets in ons zegt: hier ligt iemand begraven. Dit is architectuur.”

In de wereld van ooit lag de begraafplaats naast de kerk in het dorp. Het kerkhof maakte het onheil zichtbaar in het alledaagse leven. Het is geen toeval dat Adolf Loos zijn grafheuvel op een rare plek, in een bos, aantrof. In de metropool die Wenen een eeuw geleden was bestonden slechts begraafplaatsen, er waren geen kerkhoven meer, de dood was ver weg. Loos vroeg zich af hoe de onthechte stadsbewoner zich verhield tot het onheil. De finale manifestatie daarvan was de grafheuvel afgezonderd in een bos, een graf teruggebracht tot een hoop aarde zo groot als de mens die eronder rust. Hoe eenvoudig en anoniem ook: anders dan de coronamaatregelen is de grafheuvel verre van provisorisch.

Loos werkte met gekende rituelen en culturele verlangens. Architecten tekenen steden, huizen, scholen, ziekenhuizen, monumenten, crematoria, graven. Zij zijn veroordeeld tot opportunisme, optimisme en can-do, zeker. Dat sluit niet uit dat zij met Loosiaanse weerbarstigheid huizen bedenken voor huwelijks- en geboortefeesten in een architectuur die ook het onheil van ziekte, dood en rouw verdraagt. Dat is waardigheid. Of stijl. Duurzaamheid voor mijn part. De architectuur dient het leven in álle facetten. En zwijgt.

Tien jaar terug ontwierp een studentengroep een graf voor Adolf Loos. In een steenfabriek legden zij hun ontwerp uit met de bakstenen die zij daar vonden. Zij kozen dubbelgebakken diepzwarte stenen en legden die in een langgerekte dubbelsymmetrische piramide op elkaar. Het lag voor de hand. Een student merkte op dat het hoofdeinde ontbrak. De studenten ontmantelden het graf. Zij legden opnieuw een piramide, asymmetrisch dit keer. Simpel. Het werd doodstil. De studenten durfden niet meer op de stenen te lopen. In zichzelf gekeerd maakten zij foto’s, legden hun zwartgeblakerde stenen terug en gingen naar huis.

Hans van der Heijden is architect en werkt daarnaast als publicist en docent. Over het werk van zijn bureau, Hans van der Heijden Architect, is vorig jaar het boek Street Architecture verschenen. Hij is honorary visiting professor aan de University of Liverpool en geeft les aan de Academie van Bouwkunst in Rotterdam.

Trefwoorden

architectuur coronacrisis anderhalve-meter-samenleving coronavirus column hans van der heijden het timmermansoog anderhalvemetersamenleving

1	Bouw van twee woontorens De Havenmeesters in Den Haag gestart vrijdag, 3 april
2	Circulaire renovatie Paleis van Justitie in Den Haag: ‘Hier worden bakens verzet’ donderdag, 2 april
3	Máxima heropent vernieuwde boulevard van Scheveningen vrijdag, 3 april
4	TNO maakt eerste dakpannen met zonnecellen van perovskiet donderdag, 2 april
5	Studio AAAN zoekt met Hillehuis aansluiting bij architectuur Beijerlandselaan vrijdag, 3 april

Gerelateerde nieuwsberichten

Het Timmermansoog: Middenrif

8 december 2020

Het Timmermansoog: Zelfdoen

10 november 2020

Het Timmermansoog: Folklore

13 oktober 2020

Hans van der Heijden deelt fascinatie voor woonpalazzo in boek

6 februari 2025

Hans van der Heijden aangesteld als parttime hoogleraar Architectuurontwerp aan de Universiteit Antwerpen

29 september 2022

Hans van der Heijden – genomineerd voor de Architect van het Jaar-prijs

14 september 2020

Het Timmermansoog: Mies

8 september 2020

Hans van der Heijden

30 augustus 2020

Het Timmermansoog: Vak

9 juni 2020

Planbureaus willen af van begrip anderhalvemetersamenleving

28 mei 2020

Het Timmermansoog: Plasticsoep

14 april 2020

Het Timmermansoog: Pathos

10 maart 2020

Het Timmermansoog: Construeren

11 februari 2020

Het Timmermansoog: Boijmans

14 januari 2020

Het Timmermansoog: Castex

10 december 2019

Het Timmermansoog: Interieur

12 november 2019

Het Timmermansoog: Moveable Feast

8 oktober 2019

Het Timmermansoog: Groot

10 september 2019

Het Timmermansoog: Paardenmiddel

11 juni 2019

Het Timmermansoog: Deur

14 mei 2019

Het Timmermansoog: Acceptatie

9 april 2019

Het Timmermansoog: Brexit

12 maart 2019

Het Timmermansoog: Vakmanschap

12 februari 2019

Het Timmermansoog: Niet-stad

15 januari 2019

Het Timmermansoog: Geloof

11 december 2018

Het Timmermansoog: Wonen

13 november 2018

Het Timmermansoog: Burgerwezen

9 oktober 2018

Het Timmermansoog: Proeftuin N

11 september 2018

Het Timmermansoog: Analogen

12 juni 2018

Het Timmermansoog: Zivilarchitektur

8 mei 2018

Het Timmermansoog: Gelegenheidswerk

10 april 2018

Het Timmermansoog: Arch-i-Varis

13 maart 2018

Het Timmermansoog: Stadsbank

13 februari 2018

Het Timmermansoog: Bajespuin

16 januari 2018

Toon alles

Gerelateerde video's

Hans van der Heijden

Nominatie voor de prijs voor Architect van het Jaar 2020

Andere nieuwsberichten

ANA ontwerpt woongebouw voor 55-plussers in Amsterdam-Zuidoost

Gisteren, 16:43

In de wijk Reigersbos in Amsterdam-Zuidoost wordt een door ANA architecten ontworpen wooncomplex voor ouderen van 55+ gerealiseerd. Jade Rhenenhof bestaat uit 55 woningen en een gemeenschappelijke ruimte voor de bewoners.

KOW wint met Marker Woods tender voor nieuwe wijk Eschmarkerveld

Gisteren, 14:20

Met het plan Marker Woods heeft het team van Hegeman, KOW Architecten en RRog stedenbouw en landschap de tender voor veld 5 in de Enschedese wijk Eschmarkerveld gewonnen.

Bouw The Emerald in Bajeskwartier van start

Gisteren, 13:42

Het project bestaat uit drie woontorens van zeven tot zeventien verdiepingen hoog, met in totaal 123 appartementen. Het ontwerp is gemaakt door Arons en Gelauff architecten en Civic Architects.

Spoorwegverleden inspireert ontwerp woonblok Wisselspoor 10 in Utrecht

Gisteren, 12:17

In het Utrechtse transformatiegebied Wisselspoor is een woonblok naar ontwerp van Arons en Gelauff architecten opgeleverd. Het complex bestaat uit 183 woningen voor studenten, starters en kopers van een eerste sociale koopwoning.