Hans van der Heijden

Het Timmermansoog: Geloof

11 december 2018, 9:15

De rede en de architectuur, het is een ongemakkelijke combinatie geworden in deze tijd van persoonscultuur en pluriformiteit. Getuigenissen van persoonlijk geloof gaan tegenwoordig door voor architectuurkritiek. Neem de lofrede van Hubert-Jan Henket bij de uitreiking van de BNA Kubus aan Francine Houben.

Die deed denken aan de slapsticks die zich konden voordoen op de christelijke scholengemeenschap waar ik als tiener naartoe ging. Regelmatig raakte de dienstdoende weekopener in vervoering, de ogen gesloten voor het gebed, licht wankelend, de armen gespreid boven zich in een zegenend gebaar, terwijl zijn gehoor ongemerkt wegsloop via het projectorhok achterin het filmlokaal. De dreiging van hel en verdoemenis lagen in de jaren ’70 achter ons, net als de allegorie van de brede en de smalle weg, waarbij de smalle weg naar het hemelrijk voerde en de brede, gevaarlijke weg naar het vagevuur. De gebeden waren suikerzoet en handelden toen al over de persoonlijke keuze en het geloof zonder dogmatiek in een individualiserende maatschappij. Men had het, om in de allegorie te blijven, over een veelheid van slingerende paden die voor elk wat wils boden en ontzorgde gelovigen in gezamenlijkheid naar gunstige bestemmingen voerden.

De brede weg waarop Gerard Reve zich posteerde vonden wij als pubers op die christelijke school vele malen interessanter. Obstinaat dichtte hij over katholieken die wanneer de kardinaal een scheet liet zeiden: ‘Sjonge jonge, wat ruikt het hier lekker, net of iemand lever met uien staat te bakken.’ Dat soort geloof, daar was Reve niet dol op. Het zou overigens blijken dat ons landerige puberverzet verre van cruciaal was bij de ineenstorting van het oecumenische optimisme en het kerkbezoek.

Met vergelijkbare verveelde opwinding klikte ik decennia later een lofrede op het oeuvre van Francine Houben weg. Bij de overhandiging van de BNA kubus gaf Hubert-Jan Henket zijn zegen: “Duiker, Rietveld, Aalto, Lina Bo-Bardi, Eames, architecten die de modernistische idealen wisten te tillen boven het louter functionele of het kortstondig applaus. Dat zijn de poëtische Modernisten, die richting geven aan duurzame architectuur. En in die selecte groep van poëtische Modernisten, hoor jij Francine in een adem te worden genoemd.”

Dit soort geloof, ik ben er niet dol op.

Bij gebrek aan een krachtige architectonische cultuur is het prijzencircus één van de middelen om de merites van de architectuur uit te dragen. Toegegeven, het is een paardenmiddel, maar als het helpt moeten wij blij zijn met het fenomeen van de BNA Kubus en met de winnaar ervan. Rook het naar lever-met-ui bij de uitreiking van de kubus? Kan er een raam open bij de BNA? Had Francine haar eigen tien geboden bij zich? Pubergrappen volstaan net zo slecht als het ware geloof om de verdiensten van Francine’s Mecanoo te begrijpen.

Toen ik in de jaren ’80 bij Mecanoo werkte, toonde Francine mij hoe complexe problemen in eenvoudige architectonische schema’s te vatten zijn. Aan haar toenmalige partner Erick van Egeraat heb ik nog veel meer te danken. In een bureau waar scepsis geen pré was, was hij te porren voor uitstapjes buiten de gebaande paden van het onderwijzersmodernisme. Hij kon prachtig tekenen, stimuleerde mij op mijn eigen handschrift te vertrouwen en Erick bezat een uitgesproken gevoel voor architectuur dat hij graag en veelvuldig uitdroeg. Mecanoo bevestigde dat succes een keuze is. Daarvoor werd keihard gewerkt.

Het werk van Mecanoo beweegt zich op de gevaarlijke snelweg van de internationale architectonische dienstverlening. Die aspiratie en realiteitszin zijn bewonderswaardig. Gewapend met een flinke dosis ambitie en doorzettingsvermogen is het Francine gelukt om met Mecanoo in dat veld te groeien. Daar moeten architectonische schema’s (ook wel concepten genoemd) shockproof zijn. Die vormen immers de stabiele onderleggers voor het beeldrepertoire dat aan onderhandelingen en financiële onzekerheid blootstaat. Vanouds ontstaat het beeld van de gebouwen bij Mecanoo apart van de ruimtelijke schematiek. Het beeld is vervolgens weer gescheiden van de materiaalvoering. De architectonische vorm valt uiteen in de ruimtelijke opzet, het beeld en de materiaalvoering, die allemaal apart onderhandelbaar zijn.

De architecten die Henket tot de Synode van het Poëtische Modernisten rekent ontwikkelden een week beeldrepertoire. Duiker was een improviserende modernist die nauwelijks iets anders gemeen had met de systematische en politiek denkende J.J.P. Oud dan dat zij beiden wel eens wit gepleisterde gevels hebben getekend. Je kunt Aalto een genie vinden, anderen houden vol dat hij breiwerkjes afleverde. De ruimtelijke opzet, het beeld en de materialen bleven bij deze architecten echter wel op elkaar betrokken.

Francine leidt een internationale onderneming die berekenbaar en pragmatisch moet zijn. Het bureau neemt geen pregnante stellingen in, maar veert mee. Het in stelling brengen van een suikerzoete modernistische canon kan te maken hebben met geloof. Hoe dan ook is het een veilige strategie en ongetwijfeld een cruciaal onderdeel van het bedrijfsplan van Mecanoo. De overbekende beelden zijn geruststellend in de barre wereld van de buitenlandse boardrooms.

Het unieke karakter van deze montagepraktijk vormde de aanleiding voor een belangrijke prijs die werd uitgereikt zonder noemenswaardige duiding of problematisering van de resultaten van die praktijk. Elke geloofsbelijdenis gaat voorbij aan de dynamiek waarin Mecanoo zich, for better or for worse, begeeft. De gebeurtenissen op mijn middelbare school illustreren hoe slecht vrome praatjes buiten de eigen gemeenschap beklijven. Het geloof in de juiste levenswandel levert in deze pluriforme tijd nòg minder houvast dan de architectuur die zich op de eigen grondvesten, systemen en theorieën baseert. De moeizaamheid van de rede, de kritische benadering van de architectuur en elke poging om de architectuur als een effectief cultureel systeem te duiden zijn nog altijd te verkiezen boven de tobberige onzekerheid van het geloof.

Hans van der Heijden is architect, en werkt daarnaast als publicist en docent. Over het werk van zijn bureau, Hans van der Heijden Architect, is onlangs het boek Street Architecture verschenen. Zijn ‘timmermansogen’ dagen hem voortdurend uit om met humor en afstand over de (internationale) ontwikkelingen van zijn vak te schrijven. Voor Architectenweb doet hij dat in een maandelijkse column.

Trefwoorden

column hans van der heijden mecanoo het timmermansoog bna kubus francine houben

1	FARO wint tender nieuwe woonwijk in Ravenstein vrijdag, 6 februari
2	Ontsluitingen spelen centrale rol binnen woonblok Hibi in Amstelkwartier woensdag, 11 februari
3	Houten IKEC de Zevensprong vormt rustig onderkomen voor speciaal onderwijs maandag, 9 februari
4	DELVA en De Ceuvel presenteren toekomstplan voor terrein van de Ceuvel Volharding dinsdag, 10 februari
5	Amsterdam schrijft internationale architectenprijsvraag uit voor Nationaal Slavernijmuseum donderdag, 12 februari

Gerelateerde nieuwsberichten

Het Timmermansoog: Construeren

11 februari 2020

Het Timmermansoog: Zelfdoen

10 november 2020

Het Timmermansoog: Middenrif

8 december 2020

Het Timmermansoog: Folklore

13 oktober 2020

Hans van der Heijden deelt fascinatie voor woonpalazzo in boek

6 februari 2025

Het Timmermansoog: Wonen

13 november 2018

Het Timmermansoog: Burgerwezen

9 oktober 2018

Het Timmermansoog: Proeftuin N

11 september 2018

Het Timmermansoog: Analogen

12 juni 2018

Het Timmermansoog: Zivilarchitektur

8 mei 2018

Het Timmermansoog: Gelegenheidswerk

10 april 2018

Het Timmermansoog: Arch-i-Varis

13 maart 2018

Het Timmermansoog: Stadsbank

13 februari 2018

Het Timmermansoog: Bajespuin

16 januari 2018

Het Timmermansoog: Niet-stad

15 januari 2019

Langgerekt Chinees cultuurcentrum van Mecanoo klaar

11 februari 2019

Het Timmermansoog: Vakmanschap

12 februari 2019

Het Timmermansoog: Brexit

12 maart 2019

Het Timmermansoog: Acceptatie

9 april 2019

Het Timmermansoog: Deur

14 mei 2019

Het Timmermansoog: Paardenmiddel

11 juni 2019

Het Timmermansoog: Groot

10 september 2019

Het Timmermansoog: Moveable Feast

8 oktober 2019

Het Timmermansoog: Interieur

12 november 2019

Het Timmermansoog: Castex

10 december 2019

Het Timmermansoog: Boijmans

14 januari 2020

Het Timmermansoog: Pathos

10 maart 2020

Het Timmermansoog: Plasticsoep

14 april 2020

Het Timmermansoog: Onheil

12 mei 2020

Het Timmermansoog: Vak

9 juni 2020

Hans van der Heijden

30 augustus 2020

Het Timmermansoog: Mies

8 september 2020

Hans van der Heijden – genomineerd voor de Architect van het Jaar-prijs

14 september 2020

Hans van der Heijden aangesteld als parttime hoogleraar Architectuurontwerp aan de Universiteit Antwerpen

29 september 2022

Toon alles

Gerelateerde video's

Hans van der Heijden

Nominatie voor de prijs voor Architect van het Jaar 2020

Andere nieuwsberichten

Meerdaags evenement over bouwen met aarde aangekondigd

Gisteren, 13:31

In juni zal in Rotterdam een meerdaags evenement plaatsvinden dat gericht is op aarde als bouwmateriaal

Genomineerden eerste Architectuurprijs Vlaanderen bekend

Gisteren, 12:30

Verdeeld over vijf categorieën komen in totaaltwintig projecten in aanmerking voor de prijs.

Amsterdam schrijft internationale architectenprijsvraag uit voor Nationaal Slavernijmuseum

Gisteren, 09:30

De gemeente Amsterdam schrijft donderdag een internationale architectenprijsvraag uit voor het Nationaal Slavernijmuseum. Er wordt gevraagd om een museumgebouw en een park op de kop van het Java-eiland in de hoofdstad.

Groninger Museum belicht cultuurgeschiedenis karakteristieke Groningse baksteen

11 februari, 3:39

Al eeuwenlang bepalen bakstenen, gevormd uit Groningse klei en gebakken tot warme rood-oranje tinten, het uiterlijk van de stad en provincie Groningen.

TenneT: aansluitingsstop op stroomnet dreigt in drie provincies

2 uur geleden

Het hoogspanningsnet in Utrecht, Gelderland en Flevoland heeft zijn grenzen bereikt.

CPB: bouw voordelen huiseigenaar af om woningzoekende te helpen

Gisteren, 11:30

Dit is volgens het planbureau effectiever dan het extra subsidiëren van woningzoekenden.

Vlaanderen in beroep in rechtszaak om Limburgs tramdebacle

Gisteren, 10:30

Een Nederlandse rechter oordeelde eind vorig jaar dat Vlaanderen aansprakelijk is voor de miljoenen euro's aan kosten die zijn gemaakt voor het project.