Abonneer je nu op onze nieuwsbrieven!

Abonneren

Nee, bedankt

Ja, denk met me mee rond de
materialisering van mijn project

Alexander Pols

Zijn tenders in Duitsland beter geregeld dan in Nederland?

12 mei, 9:00

De deadline voor deze column valt samen met die van een architectenselectie in Berlijn. Toeval of niet, de vraag dringt zich op – zeker gezien de aanhoudende discussie over de tendercultuur in Nederland – is het bij onze oosterburen beter geregeld?

Na een paar verloren tenders hier, leek Duitsland op het oog een verademing. Geen gedoe met het optuigen van consortia van ontwikkelaars, bouwers en adviseurs, zoals bij veel Nederlandse tenders. Geen spreadsheets met bouwkosten, geen dichtgetimmerde businesscase: daar wordt beoordeeld op ontwerpkwaliteit. De opgave waar we aan werkten was uitgeschreven door de Berlijnse dienst voor stedelijke ontwikkeling, samen met een woningcorporatie. Zoals in Duitsland gebruikelijk, zijn de inzendingen anoniem en worden ze beoordeeld door een vakjury, waarbij de ontwerpkwaliteit in die beoordeling voorop staat. De winnaar krijgt een volledige architectenopdracht.

Het gaat om een binnenstedelijke gebiedsontwikkeling die is opgeknipt in percelen: per selectie ontwerpen tien teams meerdere gebouwen, elk met een stedelijke plint. Er ligt bovendien een vastgesteld bestemmingsplan. Goot- en nokhoogtes liggen vast; de platte daken krijgen aan de straatzijde een Berlijns dak met een helling van exact 68 graden. Hier en daar zijn hoogteaccenten of colonnades voorgeschreven om de publieke ruimte kracht bij te zetten. Het is een zeldzaam coherent stedenbouwkundig plan met duidelijke kaders. Ik dacht: fijn, eindelijk weer eens ontwerpen zonder al te veel overleg, zonder Excel en vage puntentellingen met duurzaamheidsambities die elkaar tegenspreken. Gewoon een goed woongebouw maken; aan de slag.

Uiteraard bevat de uitvraag ook uitgangspunten voor duurzaamheid. Op kantoor liep toevallig een middelbare scholier mee voor een ‘snuffelstage’. We lieten haar een schetsmaquette maken van het prijsvraagontwerp. Tussendoor liet ik projecten zien die we ooit wonnen, mede dankzij hoge scores op energieprestatie of een BREEAM-label. Ik legde uit hoe dat werkt, die certificaten. Ze knikte en vatte het kernachtig samen: “Oh, dat zijn dus eigenlijk… stickers voor volwassenen?” Ze heeft een punt. En juist dat maakt deze Duitse tender zo aantrekkelijk: duurzaamheidsambities, efficiënt materiaalgebruik en het beperken van energieverbruik zijn vanzelfsprekend en voorwaardelijk, geen selectiecriterium waarmee je punten scoort. Het gaat – zo lijkt het – om het beste ontwerp. ‘Maakbaar, efficiënt, grootstedelijk, sociaal’, moet het zijn. Verfrissend.

Maar na het zorgvuldig doorploegen van de uitgebreide uitvraag, de deliverables en de selectiecriteria sloeg de twijfel toe. Wat op het eerste gezicht helder leek, bleek bij nadere inspectie minstens zo complex als een gemiddelde Nederlandse tender, zo niet complexer. Cryptische formuleringen, onduidelijke prioriteiten. Waarom wordt deze wijk gereconstrueerd? Wat verwachten ze precies van de tien teams? En waarop wordt straks beoordeeld?

En ja, het overzichtelijke lijstje van de gevraagde tekeningen op schaal 1:100 bleek alsnog vergezeld te gaan van Excel-tabellen die moesten worden ingevuld met materiaalgebruik, oppervlaktes en bouwkosten. En de geveldoorsneden schaal 1:50 moesten een uitgewerkte bouwmethodiek laten zien. Digitale CAD-tekeningen voor controle van maatvoering, afstanden en oppervlaktes. De vergoeding per team is overigens verwaarloosbaar – nauwelijks genoeg om de gevraagde maquettes te bekostigen. Een Duitse collega die alles had doorgespit, vatte het treffend samen: “Het is een escaperoom.”

Misschien is dat wel de echte conclusie. Wie over de grens kijkt, ziet geen eenvoudigere werkelijkheid, maar een andere variant van hetzelfde probleem. In Nederland, Duitsland, België… overal worstelt de bouwpraktijk met dezelfde optelsom: verstikkende regelgeving, woningnood, hoge bouwkosten. Het zijn wiskundige vergelijkingen geworden met te veel onbekenden, die moeten worden opgelost via complexe tenderprocedures, zonder vergoeding voor de honderden uren die architectenbureaus er keer op keer in steken. Een systeem dat structureel leunt op gratis arbeid en schijnprecisie.

De begrijpelijke reflex is om het systeem nationaal te willen verbeteren en binnen de Nederlandse praktijk hier discussie over te voeren. De BNA heeft op zich ook al een goede richtlijn voor ‘Gezonde Architectenselecties‘. Nog meer richtlijnen of regels opstellen, is mijns inziens niet zinvol. Misschien ligt de oplossing juist in het overstijgen van de nationale kaders. In het delen van ervaringen, het organiseren van een internationaal debat, of het formuleren van een paar heldere Europese spelregels voor architectenselecties die tevens deelname over de grens vergemakkelijken.

Een ding is duidelijk: de perfecte tender bestaat niet. De winst van deze selectie in Berlijn is dat we überhaupt mee mochten doen, met een team van kleine Nederlandse bureaus zonder ervaring met dit soort projecten in Duitsland. En dat we uiteindelijk zonder al te veel overleg – en met veel energie en plezier – ons konden concentreren op het architectonisch ontwerp.

Nu nog de maquettes maken. Fingers crossed.

Alexander Pols is architect-directeur van Kollhoff&Pols architecten. Hij is architectlid in de Adviescommissie Omgevingskwaliteit en Cultureel Erfgoed van Den Haag, gastdocent en voorzitter van de examencommissie van het Architectenregister.

Trefwoorden

column aanbestedingscultuur duitsland alexander pols tenders europese aanbestedingen berlijn aanbestedingen nederland

1	MVRDV ontwerpt torens in Taipei die van elkaar lijken ‘losgebroken’ vrijdag, 26 juni
2	Woongebouw De Juffer aan plas bij Pijnacker opgeleverd maandag, 22 juni
3	West 8 ontwerpt drijvend park aan zuidkant Rotterdamse Rijnhaven woensdag, 24 juni
4	Onderzoek: Nederlandse tuinen voor bijna helft versteend dinsdag, 23 juni
5	Geschakeld villa-ensemble van Pieter Bedaux siert nieuw landgoed donderdag, 25 juni

Gerelateerde nieuwsberichten

Column

De architect op de reservebank

9 juni

Column

Een goede parkeerhub is een gebouw dat opgaat in het straatbeeld

31 maart

Column

Moeten we voor nieuwe stedelijke gebieden terug naar een traditionele stedenbouw?

30 september 2025

Column

Een opgeruimd en ‘paperless’ kantoor, werkt dat wel voor architecten?

26 augustus 2025

Column

Is er een alternatief voor altijd dezelfde torenplattegrond?

1 juli 2025

Column

Minerale steenstrips

29 april 2025

‘Instagrammable’

29 oktober 2024

Durven we in onze stedenbouw nog op de lange termijn te denken?

27 augustus 2024

Architectuur uit de jaren tachtig: behouden of niet?

2 juli 2024

Blijft er ruimte voor stenige gebouwen?

30 april 2024

Waarom zijn we zo gefixeerd op slanke torens?

2 januari 2024

Toon alles

Andere nieuwsberichten

Huis op een Duin van Unknown Architects nestelt zich in het landschap

26 juni, 3:58

De private vakantiewoning is de tweede die het bureau op Terschelling ontwierp

Cécilia Gross benoemd tot nieuwe Rijksbouwmeester

26 juni, 3:26

Per 1 september volgt de architect en partner bij VenhoevenCS Francesco Veenstra op, die deze functie sinds 2021 bekleedde. Dat heeft het College van Rijksadviseurs bekendgemaakt.

MVRDV ontwerpt torens in Taipei die van elkaar lijken ‘losgebroken’

26 juni, 10:52

MVRDV heeft in de wijk Nangang in Taipei een twee kantoortorens ontworpen die samen een nieuwe toegangspoort moeten vormen aan de oostzijde van de stad.

SFA organiseert derde editie congres Architect van je eigen werk

25 juni, 3:33

In de Mauritskazerne in Ede gaan sprekers en het publiek in op onderwerpen rond de duurzame inzet van medewerkers in de architectenbranche.

Zeeland beproeft nieuwe technologie om luchtkwaliteit te meten

26 juni, 11:43

Het systeem houdt in dat meetgegevens van sensoren op de grond worden gecombineerd met gegevens van Europese satellieten, historische data en meteorologische informatie.