De Wereldbank, Amnesty International, Milieudefensie… talloze organisaties waarschuwden de afgelopen jaren dat de verschillen tussen arm en rijk toenemen door klimaatverandering. Zij roepen welgestelden en overheden op tot solidariteit met de kwetsbaarsten, zodat de wereld ook in sociale zin duurzamer kan worden. De Nederlandse overheid zou zich hierdoor aangesproken moeten voelen. Ook ons klimaatbeleid heeft nog onvoldoende oog voor de zwaksten in de samenleving. Dat is een gemiste kans. Want in de landen om ons heen kun je zien hoe solidariteit met de meest kwetsbaren goed hand in hand gaat met verdere verduurzaming.

In België is het bezit van de eigen woning veel vanzelfsprekender dan in Nederland, er wordt minder gehuurd. Vanuit het Nederlandse standpunt lijkt dat misschien jaloersmakend, maar schijn bedriegt. Juist door het hoge woningbezit bestaat er verborgen armoede. Huizen zijn slecht geïsoleerd, kampen met achterstallig onderhoud en worden daardoor soms maar ten dele bewoond. Tegen deze achtergrond kan klimaatverandering een versnelde ‘armoedeval’ inluiden voor de minder fortuinlijke woningbezitters. Energielasten nemen voor hen toe. En doordat de bewoners het verduurzamen steeds verder voor zich uit schuiven, pakken de kosten daarvoor steeds hoger uit. Alleen betergestelden zijn zo in staat om te renoveren of te verhuizen.

Ook in de Vlaamse stad Gent is een aanzienlijk deel van de koopwoningen in slechte staat. In 2017 startte de gemeente daarom met het programma ‘Gent knapt op!’, waarmee zij zowel de energiearmoede wil terugdringen, de woningvoorraad wil verduurzamen, bewoners uit hun isolement wil halen en het woonoppervlak in de stad wil vergroten. Met subsidies, belastingvoordelen, gunstige leningen en technisch advies stimuleert de gemeente de verduurzaming van de verouderde woningen. Als gevolg wordt woonruimte nu beter bewoond, is er betere sociale cohesie, minder armoede en meer duurzaamheid. Met een zogenaamd rollend fonds lukt het de gemeente dit voor elkaar te krijgen met een relatief klein budget.

Ook het besluit van de Maltese overheid om het OV op het hele eiland gratis te maken heeft tot doel om armoedebestrijding en verduurzaming samen op te laten gaan. Zo worden minima mobieler en vergroten zij hun kansen op arbeidsmarkt. Tegelijkertijd wordt het vervuilende autobezit ontmoedigd, zodat de lucht weer schoner kan worden.

Ook in Griekenland lukt het om mededogen met de allerarmsten te koppelen aan het versterken van maatschappelijke duurzaamheid. Vluchtelingen die vanuit Afrika het land inkwamen, startten er helemaal onderaan de maatschappelijke ladder. Inmiddels zijn er veel initiatieven om deze groep nieuwkomers volwaardig onderdeel van de samenleving te maken. Onder het motto 'No one left out, no one left behind' brengt bijvoorbeeld het gezelschap Kyklos (dat in het Grieks 'cyclus' betekent) in Thessaloniki de sociale component van circulariteit in praktijk. Vanuit een eigen ruimte in de buurt zetten nieuwkomers hun meegenomen werkervaring in de bouw of de landbouw in om de lokale circulaire economie aan te jagen. Zo verrijken zijn hun eigen expertise, bouwen zij aan een inkomen en infiltreren zij in lokale netwerken. Tegelijkertijd raakt de buurt bekend met circulaire principes in de bouw en in de landbouw.

Misschien wel het meest ontroerende recente voorbeeld van compassie met kwetsbaren in een door klimaatverandering bedreigde omgeving is te vinden in Sarajevo, de hoofdstad van Bosnië-Herzegovina. Zie de foto bovenaan dit artikel voor een beeld van die stad. De heuvels rondom Sarajevo waren altijd onbebouwd, omdat de bodem daar net wat minder stabiel is dan in het dal. Toen de stad in de jaren ‘90 ten gevolge van de oorlog overspoeld werd door vluchtelingen, zochten die een onderkomen op de onbebouwde heuvels. Met provisorische huizen schiepen zij zo goed mogelijk een dak boven hun hoofd. De in hevigheid toegenomen buien – afgewisseld door perioden van droogte – van de afgelopen jaren maakten de ondergrond van de heuvels nóg instabieler en daarmee de situatie voor de vluchtelingen onveiliger. De gemeente Sarajevo sommeerde de nieuwkomers niet om weg te gaan, maar besloot ze te helpen door het aanleggen van verharding, irrigatiesystemen en versterkte funderingen. Zo werden de illegale nederzettingen door de lokale overheid regenwaterbestendig gemaakt en konden zij worden gelegaliseerd.

Van de Sarajevische solidariteit met vluchtelingen lijkt in Nederland geen sprake. Hoewel het niet om klimaatvluchtelingen ging, hebben protesten bij Nederlandse asielzoekerscentra de afgelopen maanden laten zien hoe moeilijk het is om solidair te zijn met de allerkwetsbaarsten. Wellicht is het onze transactionele 'voor-wat-hoort-wat' mentaliteit, die ons daarbij in de weg zit. Klimaatvluchtelingen worden door Nederland sowieso niet erkend en dus voorlopig niet opgevangen.

Hoewel het Nederlandse klimaatbeleid best goed in elkaar zit, zijn er verduurzamingsmaatregelen die de verschillen tussen arm en rijk vergroten. De subsidies van de afgelopen jaren voor bijvoorbeeld zonnepanelen en isolatie bereikten vooral huizenbezitters, niet de huurders. Gezien de ontwikkeling van de woningwaardes wordt dit door velen gezien als een subsidie voor de rijken. Ook bij de subsidie op elektrische auto’s - die door hun hoge aanschafprijs vooral door betergestelden worden aangeschaft – zijn de financiële voordelen vooral voor de rijken. En omdat het tijdelijke accijnsverlagingspakket, dat het kabinet in 2022 instelde, om de prijsstijgingen door de Oekraïne-oorlog te compenseren, inmiddels is ingeperkt terwijl de brandstofprijzen nog onverminderd hoog zijn, ligt vooral voor de minima energiearmoede op de loer.

Meer bewustzijn voor de sociaal-economische effecten kan ons klimaatbeleid ook in sociale zin duurzamer maken. Het synchroniseren van het beleid voor verduurzaming en voor armoedebestrijding is daarbij gewenst, zodat de keuzes op het gebied van klimaatbeleid de inclusiviteit van de samenleving kunnen versterken. In de sociaal kwetsbare, lager gelegen buurten zal de overlast door regenwater zich eerder en heviger aandienen dan in de betere buurten, die zich van oudsher bevinden op veilige, drogere zandgronden. Het getuigt van klimaatcompassie om juist in deze armere buurten stevig te investeren in regenwaterbestendigheid. Meestal zijn het ook deze buurten waarin stadsverdichting plaatsvindt, met het gevaar op verdere verstening en hittestress. Ook hier kunnen scherpe beleidskeuzes op de korte termijn – voor bijvoorbeeld meer groen, meer schaduw en meer waterretentie – ervoor kunnen zorgen dat deze buurten op langere termijn leefbaar blijven.

De voorbeelden in Gent, Thessaloniki en Sarajevo leren ons hoe ook in Nederland klimaatadaptatie en klimaatcompassie samen kunnen opgaan. Wanneer het ondanks de klimaatverandering lukt om de verschillen tussen de rijkeren en de armeren klein te houden, houden we het in dit lage land onder de zeespiegel langer met elkaar vol. Wellicht kunnen we daarmee zelfs een inspirerend voorbeeld worden voor onze buurlanden. En dat is transactioneler dan je denkt. Want uiteindelijk zouden wij, bewoners van deze kwetsbare lagelandendelta, de klimaatcompassie van anderen wel eens hard nodig kunnen hebben. Uiteindelijk zouden we zomaar zelf die vluchteling kunnen worden, die elders een veilig heenkomen zoekt.