Onder de straten van de stad is een strijd gaande tussen wegbeddingen en waterbergingen, grondschimmels en graafmachines, boomwortels en internetbedrading. Zoals bij de meeste conflicten ligt de oorzaak in schaarste, in dit geval schaarste aan ondergrondse ruimte om de transitie naar een duurzamer stad te laten slagen. Die transitie vraagt om meer ruimte voor klimaatadaptatie en biodiversiteit, maar óók om meer ruimte voor duurzame infrastructuur. Diplomatiek overleg tussen partijen die elkaar ondergronds in de weg zitten – zoals nutsbedrijven, ontwikkelaars, overheden en particulieren – kan helpen. Een grotere zelfvoorzienendheid door private partijen op de eigen kavel ook. Is één van deze strategieën kansrijker dan de ander? Of is het juist beter om in te zetten op een combinatie van beiden?

In de transitie naar een duurzame maatschappij is de bodem onder onze stedelijke openbare ruimten een cruciale schakel. Klimaatadaptatie vraagt bijvoorbeeld om meer ondergrondse waterretentie zoals wadi’s, regentuinen en infiltratiekratten. Het stimuleren van biodiversiteit en het temperen van hittestress vraagt om meer stedelijk groen. De wortels van dit groen – en aanverwant ondergronds leven zoals insecten en schimmels – zijn gebaat bij ondergrondse rust. Dat is lastig in een tijd waarin graafmachines overuren maken om adressen van het gas te halen en aan te sluiten op een warmtenet. In sommige wijken vindt er ook nog een verdubbeling plaats van het riool om het regenwater gescheiden te kunnen afvoeren en op andere plekken leggen commerciële kabelaars een eigen systeem aan, parallel aan dat van hun concurrent. En ondertussen vindt er op grote schaal stedelijke verdichting plaats, waardoor er minder openbare ruimte beschikbaar is voor méér stedelijk programma. Zo is de claim op de stedelijke ondergrond groter dan ooit.

Om aan al deze drukte te ontkomen is het inlossen van de particuliere behoeften op het eigen terrein een doeltreffende, maar radicale oplossing. Zo verdwijnt de afhankelijkheid van kwetsbare infrastructuur van overheden of nutsbedrijven. Wat deze vorm van zelfredzaamheid – of autarkie – precies inhoudt, wordt goed geïllustreerd door Atri, een Zweeds woonproduct bedacht door de ontwerpers van Naturvillan. Al worden de uitgestrekte Zweedse bossen als woonomgeving steeds populairder, vanwege de grote afstanden is het onmogelijk om alle woningen met nutsvoorzieningen te bereiken. Daarom is Atri volledig autarkisch ontworpen. Door een huis-in-huis constructie is de behoefte aan energie beperkt. PV-cellen zorgen voor elektra en warmte, een thuisbatterij en een houtgestookte boiler zorgen voor continuïteit op donkere dagen. Vers drinkwater wordt opgepompt uit de grond. De zelfvoorzienendheid is zo serieus genomen dat in de woning ook voedsel wordt verbouwd. Het substraat uit de filtering van het gebruikte water – waaronder de eigen uitwerpselen –wordt ingezet als bemesting van de voedselproductie. Hoewel zo wordt voorzien in alle eigentijdse behoeften, vraagt deze vorm van autarkie dus nog wel om een aangepast, wat agrarischer leefpatroon.

In een stedelijke omgeving zijn de voordelen van autarkie ook evident. Particuliere initiatieven hebben minder last van netcongestie en zijn minder kwetsbaar voor storingen, aanvallen of conflicten. Er is minder transportverlies. Maar er zijn ook nadelen.
In opdracht van de BNA en de TU Delft onderzochten wij in 2021 hoe regenwaterretentie op kavelniveau kan bijdragen aan het ontlasten van de waterinfrastructuur van de stad. Bij de uitwerking van een extreem scenario ontwierpen wij een wijk met een volledig autarkische waterhuishouding, los van alle stedelijke watertoe- en afvoerkanalen. De toevoer bestond uit vers regenwater en afvoer was er nauwelijks, omdat al het water op de kavel werd gefilterd en hergebruikt. Technisch bleek dit uitstekend te werken, maar de oplossing was veel te duur omdat de voorzieningen werden gedeeld met een beperkt aantal huishoudens. Juist de schaal waarop in Nederland gezuiverd en gedistribueerd wordt, maakt ons drinkwater betaalbaar.

En zo zijn we bij het nadeel van autarkie: slechts een kleine groep afnemers draagt de kosten voor een vaak geavanceerde voorziening. Daarmee is de echte vraag niet of autarkie een goed idee is, maar op welke schaal we ‘autarkisch’ kunnen zijn. Dat kan best de schaal van een dorp zijn, zoals Ballesteros de Calatrava in Spanje, waar alle 400 bewoners gezamenlijk hebben geïnvesteerd in een eigen zonnepark en samen onafhankelijk werden van centrale energietoevoer. Dat kan best de schaal van een gebiedsontwikkeling zijn, zoals Merwede in Utrecht, waar meer dan 5.000 woningen aangesloten worden op een collectief WKO-systeem, dat speciaal voor deze wijk wordt aangelegd. Dat kan best een schaal zijn die wordt bepaald door de voorziening zelf, zoals in Hamburg, waar na jaren eindelijk een zinvolle bestemming werd gevonden voor een oude bunker uit de Tweede Wereldoorlog. Door de bunker te bedekken met zonnecellen en te vullen met water ontstond een warmtebron met een capaciteit voor 3.000 huishoudens. Op de eigen kavel is autarkie vooral goed voorstelbaar met voldoende PV-cellen en een thuisbatterij, waardoor in de eigen stroombehoefte kan worden voorzien en netcongestie wordt omzeild.

Door schaalverkleining van nutsvoorzieningen worden weliswaar de afstanden korter, de diameters kleiner en neemt het transportverlies af, maar blijft het dringen in het openbaar domein. Voor de gemeente Amsterdam is het al een tijd lang duidelijk dat de stad toekomstbestendiger wordt door betere regulatie van ondergronds ruimtegebruik. Daarom hebben Amsterdamse ambtenaren de IOOR ontwikkeld, de Integrale Ontwerpaanpak Openbare Ruimte, een baanbrekende procesvorm waarbij niet de pragmatiek van nutsbedrijven, maar de capaciteit van de bodem maatgevend is. Zelf beschrijft de gemeente de methode als volgt: "Publieke en private partijen gaan in een vroeg stadium om de tafel zitten om ondergronds ruimte te reserveren voor een gezond leefmilieu, nieuwe energiesystemen, de hitte- en neerslagproblematiek, de gewenste circulariteit en natuurinclusief ontwerpen. Deze stapeling van maatregelen draagt bij aan een groene, aantrekkelijke en kwalitatief hoogwaardige openbare ruimte, waar het fijn wonen, werken, recreëren, sporten en verblijven is."

In de televisiedocumentaire ‘Nederland van Binnen’ (BNN/VARA) legt landschapsarchitecte Joyce van den Berg uit welke institutionele cultuuromslag nodig is om IOOR in de praktijk te laten slagen. Meer afstemmen betekent meer uren maken, hetgeen lastig is in organisaties die geleerd hebben hun uren minutieus af te stemmen op hun eigen kerntaken. Dit afstemmen kan vervolgens leiden tot het loslaten van het comfort van de eigen planning, om te kunnen meebewegen met de belangen van anderen. Besparingen veroorzaakt door de ene partij kunnen tenslotte terecht komen bij andere partijen. Toch is de belofte van de slimme methode – waarbij straten gedurende 20 jaar niet meer 5 keer, maar gemiddeld nog maar 1,5 keer open hoeven – groot, met alle positieve gevolgen voor flora, fauna, het verkeer en de openbare ruimte. Inmiddels is er onder verschillende andere gemeenten in binnen- en buitenland interesse in de methode.

Ook elders in Europa worstelen steden met de institutionele consequenties van ondergrondse herverdeling. Op een groot industrieterrein in Götenborg wilden verschillende grote bedrijven verduurzamen, elk op een eigen, passende manier. Sommigen overwogen PV-cellen op hun daken, anderen wilden gebruik maken van geothermie of het water van de naastgelegen Göta-rivier. Weer anderen wilden hun wagenpark elektrificeren. Al snel was duidelijk dat de verduurzaming van het gebied realistischer werd wanneer bedrijven konden samenwerken, waardoor zij hun investeringen en energiebronnen met elkaar konden delen.

Energiezekerheid is in de Zweedse wet echter stevig verankerd door per regio monopolisten voor te schrijven die verantwoordelijk zijn voor levering en beheer van alle nutsvoorzieningen. Het vervangen van een model met één grote aanbieder door een diffuus model van meerdere kleine aanbieders leidde tot veel juridische vraagstukken. Om uit te vinden welk juridisch regime het beste zou passen bij de nieuwe werkelijkheid, bedacht de gemeente het Fossielvrij Energie District (FED), een juridische experimenteerzone die in het gebied een lokale markt voor elektriciteit, warmte en koeling mogelijk maakte. Zo konden meerdere aanbieders actief worden en konden partijen tegelijkertijd energieproducent, netbeheerder en consument zijn. Evaluatie van de experimenteerzone moet leiden tot een werkbaar juridisch regime dat ook elders in Zweden – en wellicht zelfs daarbuiten – kan worden ingezet.

Zo leiden tal van experimenten tot een nieuw palet aan instrumenten waarmee vanuit de ondergrond de stad kan worden verduurzaamd. Toch is de bereidheid tot het doen van extra investeringen vooralsnog gering. Veel actoren in het ondergrondse zijn afwachtend en lijken te denken dat het vanzelf wel goed komt. Maar het komt niet vanzelf goed, ten minste niet zonder dat er wordt bemiddeld, ingedikt of ingeschikt. Als we de conflicterende belangen ondergronds niet oplossen, loopt de transitie bovengronds hopeloos vast.