Klimaatbestendig bouwen is het bouwen van sterke gemeenschappen

Onlangs kregen wij allemaal een folder in de bus waarin staat dat de overheid ons bij een ramp – zoals een overstroming of een natuurbrand – de eerste drie dagen geen hulp kan bieden. De folder staat vol met tips om voor onszelf te zorgen, zoals het aanschaffen van een zaklamp, het klaarleggen van papiergeld en het inkopen van extra babyvoeding. En passant suggereert de folder dat we bij de buren naar de radio kunnen luisteren. Maar zijn de looplijntjes door onze wijken straks wel voldoende ingesleten om makkelijk bij buurtgenoten aan te kloppen?

Na de overstromingen in het Duitse Ahrtal in 2021, waarbij 135 mensen omkwamen, lukte het de hulpdiensten dagenlang niet om het gebied te bereiken. Burgers waren aangewezen op elkaar. Burenhulp kwam op gang, maar niet overal even snel. In de delen waarin de ruimtelijke samenhang en de collectieve identiteit groter waren, zoals bijvoorbeeld in het oude centrum van Ahrweiler, lukte het sneller en beter elkaar te helpen dan bijvoorbeeld in Bad Neuenahr, een suburb vol vrijstaande huizen, losjes naast elkaar geplaatst,

verstopt achter schuttingen en hoge heggen. Het gemeenschapsgevoel was daar eenvoudigweg minder sterk.

Veel woonplaatsen in Nederland kennen hun oorsprong in de gezamenlijke strijd tegen het water. De bouwwerken waarmee het water werd bedwongen vormden vanaf het begin ook het sociale hart van de gemeenschap. Mensen woonden samen aan een dam, rondom een brink, op een terp, tegen een dijk of naast een brug. Publieke voorzieningen zoals kerken, beurzen en stadhuizen kregen een prominente plek aan de centrale open ruimte. In de 20e eeuw, toen de strijd tegen het water min of meer gestreden was, bleven invloedrijke stedenbouwkundigen zoals Berlage en Bakema zoeken naar manieren om de gemeenschap vorm te geven in een nieuwe tijd.

Pas in de jaren ‘90, toen individualisering en marktwerking in de samenleving opkwamen, werd het voor ontwerpers bon ton om afstand te nemen van het gemeenschapsdenken. In de huidige nieuwbouwwijken kun je prima wonen, maar staat privaat comfort voorop. En omdat ons sociale leven zich niet meer buiten afspeelt, maar vooral online, lijken we afgelopen decennia het vormgeven van gemeenschappen op grotere schaal verleerd. Het vuistdikke boek ‘Stand van de Stedenbouw’ door de BNSP, dat zowel terugblikt op de afgelopen 25 jaar en vooruitkijkt naar de toekomst, staat vol met verhandelingen over complexe hedendaagse ontwikkelprocessen en bodem-en-watersturend-ontwerpen, maar over het vormgeven van gemeenschappen gaat het nauwelijks.

Hoewel er een tegenbeweging is ontstaan van collectieve woonvormen, zoals knarrenhofjes, CPO’s en woongroepen, richt deze zich vooral op kleinschalige gemeenschappen: afgeschermde bubbels vol gelijkgestemden. Terwijl uit voorbeelden blijkt dat gemeenschappen juist veerkrachtig worden door diversiteit. Toen Ruigoord, een dorpje midden in Amsterdamse havens, in de jaren ‘70 door de overheid werd aangewezen om te worden gesloopt, konden de achtergebleven bewoners, die het leegstaande dorp hadden gekraakt, alleen overleven door de gemeenschap zo divers mogelijk te maken. Om het dorp te redden waren naast juristen en lobbyisten bijvoorbeeld ook elektriciens nodig, om de resterende stroom over de huizen te verdelen, en buschauffeurs, om de kinderen naar scholen in de stad te brengen.

Het maken van een ruimtelijk samenhangende, maar programmatisch gevarieerde gemeenschap is ook het uitgangspunt van Seestadt Aspern, een nieuwe stadswijk bij Wenen en met 25.000 inwoners een van de grootste nieuwbouwwijken van Europa. Alle ingrediënten van een moderne stadswijk zijn hier zo ingezet dat ze bijdragen aan gemeenschapszin. Om de diversiteit te verankeren bestaat de wijk uit een fijnmazige mix van wonen, werken en voorzieningen. Het wonen is georganiseerd rondom binnenhoven met collectieve voorzieningen zoals een park, een speeltuin of een zwembad. Het woonprogramma is gedifferentieerd, van eenkamerappartementen voor studenten tot grote gezinswoningen. Er zijn wooncollectieven voor onconventionele woonvormen voor bijvoorbeeld lhtbq+ers. Straatnamen zijn vernoemd naar vrouwen en minderheden om het streven naar inclusie te onderstrepen. Er is volop ingezet op collectief bezit door leenauto's en leenbakfietsen. De openbare ruimte is hoogwaardig ingericht, met watervernevelaars die voor verkoeling zorgen bij warm weer en zandbakken met schaduwdoeken.

Hoe inspirerend ook, de meeste opgaven van vandaag de dag zijn niet meer grootschalig en buiten de stad, maar juist kleinschalig, als inbreiding of verdichting van bestaande buurten. Dat ook dit soort opgaven kunnen bijdragen aan meer gemeenschapszin laat de Sargfabrik zien, een project uit de jaren ‘90, eveneens in Wenen. Toen een wooncollectief een oude timmerfabriek wilde transformeren tot wooncomplex leidde een discussie met de gemeente tot de afspraak dat de buurt minder parkeerplaatsen mocht maken dan de norm voorschreef, maar in ruil daarvoor publieke voorzieningen in het complex opnam zoals een theatertje, een zwembad, een restaurant en enkele openbare tuinen. Deze publieke voorzieningen werden particulier ontwikkeld en door de bewoners langjarig geëxploiteerd. Ook buurtbewoners die niet in het complex wonen mochten van de voorzieningen gebruik maken. De formule was een succes en droeg bij aan de revitalisering van de hele wijk waarin het lag. Het enorme belang van de kleinschalige voorzieningen voor de buurt werd nog eens benadrukt tijdens Covid – ook een soort natuurramp – toen buurtbewoners er relatief gemakkelijk bij elkaar konden komen in kleine gezelschappen en zo de eenzaamheid konden tegengaan.

Willen we ons land echt klimaatbestendig maken, dan moeten we niet alleen onze dijken ophogen en onze polders droog houden, maar ook onze gemeenschappen sterk maken. Als we ons die ontwerpvaardigheid weer aanleren levert dat niet alleen betere wijken op, maar kan dat straks mensenlevens schelen.

Tom Bergevoet is architect en mede-oprichter van Temp.architecture.urbanism. Tom is co-auteur van de Flexible City – Solutions for a Circular and Climate-Adaptive Europe. Op de inhoud van dit boek bouwt hij nu in een serie columns voort.