Pre-modern bouwen is een belofte voor de 21e eeuw

Sinds het moderne bouwen in 1922 door Philip Johnson en Henry-Russell Hitchcock tot The International Style werd gedoopt, is bouwen met beton en staal wereldwijd eindeloos gepromoot en opgeschaald. Nu blijkt dat deze universeel geachte bouwwijze schadelijke effecten heeft, neemt de belangstelling voor destijds verdrongen, oudere bouwtechnieken weer toe. Daarbij vindt razendsnelle innovatie plaats en lijkt het motto omgekeerd evenredig aan dat van The International Style: hoe lokaler, hoe beter. Hoe groot is het potentieel van pre-moderne bouwmethoden, nu we in het 21^e-eeuwse Europa willen bouwen met een kleinere ecologische footprint?

De Zweedse stad Skellefteå staat al eeuwenlang bekend om de productie en ambachtelijke bewerking van hout. Toen in de 20^e-eeuw de vraag naar hout nagenoeg verdween, raakte het stadje in verval. Mensen trokken weg en panden stonden leeg. Om te overleven experimenteerden overgebleven houtleveranciers rond het jaar 2000 met een houtbouwnoviteit uit Oostenrijk: Cross Laminated Timber (CLT). Toen in het daaropvolgende decennium de vraag naar CLT explosief toenam, gaf dat de lokale houtindustrie een enorme impuls.

Om de revival van het stadje én van de lokale houtindustrie te vieren, besloot men tot de bouw van het tot dan toe grootste houten gebouw ter wereld, het Sara Cultural Centre. Dit enorme bouwwerk is een staalkaart van eigentijdse houtbouwtechnieken, van CLT tot modulebouw en lange, lichtgewicht liggers. Het voorbeeld laat zien hoe kansrijk innovatieve vormen van lokale bouwtradities zijn, nu de bouwwereld zich heroriënteert op methodieken en grondstoffen.

Hout uit Skellefteå gaat ook naar Nederland. En ook onze houtbouwrevolutie sluit aan op een oude traditie: de oorspronkelijke naam van Holland is Holtland, ofwel Houtland. Hout was eeuwenlang onderdeel van onze bouwcultuur, totdat het ook hier verdrongen werd door beton en staal. Door het Zweedse voorbeeld rijst de vraag wat de volgende stap is in onze houtbouwrevolutie: kan bijvoorbeeld de Nederlandse houtproductie worden opgeschaald zodat we, net als in Skellefteå, ook hier een sluitende regionale houtbouwcyclus krijgen? Natuurlijk, daarvoor moet onze landbouw worden hervormd en dat zorgt voor economische uitdagingen. Maar er zullen ook kansen ontstaan voor een evenwichtiger inrichting van ons land met meer stikstofruimte, een verhoogde biodiversiteit, een lagere energiebehoefte en minder afhankelijkheid van eindige grondstoffen.

Terwijl wij in Nederland het bouwen met hout nieuw leven inblazen, speelt in Duitsland een vergelijkbare ontwikkeling rond leembouw. Al in de vroege middeleeuwen was leem een belangrijk bestanddeel bij het bouwen van vakwerkhuizen, totdat deze techniek in de 20e-eeuw uit nagenoeg heel Duitsland verdween. De Duitse architecte Anna Heringer is een onvermoeibare ambassadeur van deze oeroude bouwmethode en wijst op de voordelen van het materiaal, juist nu we streven naar CO₂-reductie. Leem is zonder veel moeite overal te delven en de verwerking tot bouwmateriaal is energie-extensief. Het materiaal is dampopen en leidt gemakkelijk tot een comfortabel binnenklimaat. Bij ontmanteling valt leem terug tot aarde en is daarmee circulair.

Over de juiste toepassing van leem bestaan honderden en honderden jaren aan praktijkervaring: afhankelijk van het lokale klimaat moeten er stenen, stro of juist een combinatie daarvan aan het basisbestandsdeel worden toegevoegd. Daarnaast is het materiaal goed te combineren met geavanceerde technieken zoals wandverwarming en bestaan er inmiddels fabrieken die het materiaal seriematig verwerken tot modulaire bouwstenen. In combinatie met houtbouw kan het materiaal – ook in Nederland trouwens – helpen om lastig te realiseren waarden rond geluidsisolatie en brandveiligheid te bereiken.

Heringer hoopt dat de introductie van Europese wetgeving rondom materiaalgebonden CO₂-emissies straks tot een grotere vraag naar leem leidt. Een schaalsprong in de productie zou het materiaal namelijk goedkoper maken. In Europa is er volgens Heringer behoefte aan een nieuwe, aansprekende architectonische vormentaal voor dit oeroude bouwmateriaal dat nog niet overal serieus genomen wordt, ondanks de voordelen. Met haar ontwerp voor de St. Michael Campus in het Beierse Traunstein liet ze onlangs alvast zelf zien hoe adembenemend mooi gebouwen uit leem kunnen zijn.

Dat eeuwenlang doorgeëvolueerde bouwtechnieken een beter antwoord zijn op de omgang met het lokale klimaat laat ook Couvelas Architects zien met het ontwerp voor het House of Winds op het Griekse eiland Santorini. Waar betonnen woongebouwen in het opwarmende Griekse klimaat steeds vaker gebruik moeten maken van energieverslindende airconditioning

en zo het klimaatprobleem versterken, grijpen zij terug op een oude en beproefde methode van koelen met wind. Door een strategische oriëntatie van muren en muuropeningen is de wind in staat om het huis koel te houden zonder dat hier moderne installaties aan te pas komen.

Zo bouwen we in de 21^e-eeuw toch voort op technieken die we primitief en achterhaald achtten, toen het moderne bouwen kwam. Onder de noemer ‘bioregionaal ontwerp‘ ontwikkelen ontwerpers in het Franse Arles nieuwe bouwmaterialen gebaseerd op eeuwenoude lokale ambachten en producten. Hun wandpanelen van lokaal gedolven zout en akoestische wandpanelen van zonnebloempitten zijn inmiddels onderdeel van het museumgebouw van de Zuid-Franse Fondation LUMA, ontworpen door

Frank Gehry.

Kunnen herinterpretaties van oude bouwtechnieken ons ook in Nederland verder helpen? Als we in ons kletsnatte klimaat weer willen bouwen met hout, doen we er goed aan onze hybride bouwtraditie van hout met steen nog eens te bestuderen, waarmee we vanaf de 17e eeuw volop aan onze binnensteden bouwden. En als we weer vaker biobased willen bouwen, kunnen we daarvoor ongetwijfeld inspiratie vinden in de eeuwenlang geoptimaliseerde relatie tussen oogsten en bouwen op het platteland.

Recente innovatieve start-ups zoals gipsplaten uit mammoetgras, isolatiemateriaal uit lisdodde en in de zon gedroogde bakstenen zijn vermoedelijk nog maar het begin. Want de gretigheid waarmee wordt teruggegrepen naar methoden uit het verleden toont hoe groot de belofte is om met pre-moderne bouwtechnieken de grote 21e-eeuwse vraagstukken aan te pakken rondom klimaat, grondstoffen en energie.

Tom Bergevoet is architect en mede-oprichter van Temp.architecture.urbanism. Tom is co-auteur van the Flexible City – Solutions for a Circular and Climate-Adaptive Europe. Op de inhoud van dit boek bouwt hij nu in een serie columns voort.