Je zou het niet zeggen wanneer je je netje mandarijnen afrekent bij de zelfscankassa, maar tussen de voedselketen en de vorm van de stad was ooit een innige relatie. Het streven naar prijsreductie en hygiëne heeft de voedselproductie ver de stad uitgedreven. Voedselketens zijn lang en energieverslindend geworden, hebben een hoge CO₂-emissie en veroorzaken veel verpakkingsafval. Kennis over de oorsprong van ons voedsel is schaars geworden. Moet de voedselproductie terugkomen naar de stad, om onze samenleving te verduurzamen? Of is daar geen ruimte meer voor?

In het middeleeuwse Antwerpen was de voedselketen stedelijk en circulair. Binnen de stadsmuren zorgden bewoners in tuinen en weitjes voor hun eigen voedsel waarna de menselijke uitwerpselen als kostbaar elixer werden verzameld en over de akkertjes uitgestrooid. De CO₂ footprint van deze voedselketen was minimaal.
Toen de stad groeide ontstonden er markten, strategisch gepositioneerd tussen de stad en het ommeland. Door de industriële revolutie volgde verdere schaalvergroting waarbij de relatie tussen stad en ommeland bleef: aan de stadsranden kwamen de slachthuizen en broodfabrieken vanwaar de waar, via een fijnmazig netwerk van straten, kanalen en spoorlijntjes naar buurtwinkeltjes werd gedistribueerd. Totdat rond 1900 de riolering werd aangelegd was deze keten circulair: op de terugweg werden menselijke uitwerpselen de stad uitgereden.

Na de Tweede Wereldoorlog kwamen de supermarkten en groeide de CO₂ footprint van het voedsel. Door mondialisering werden aan het einde van de 20e eeuw de laatste productielijnen verplaatst naar gespecialiseerde regio's of lageloonlanden. Kanalen werden gedempt, spoorlijntjes opgeruimd, het stedelijk slachthuisterrein kreeg een woonbestemming. Vandaag is ruim een kwart van de CO2-uitstoot van Antwerpen gerelateerd aan voedsel, een aanzienlijk groter aandeel dan een eeuw geleden.

Was de voedselvoorziening vroeger een vormende kracht van de stad, tegenwoordig laat deze geen sporen meer na, of het moeten de afgekruiste laad- en losplekken zijn op de stoep voor de supermarkt. Met de komst van gekoelde zeecontainers en zelfscankassa’s is ook de sociale interactie uit de voedselketen verdwenen. Per persoon veroorzaken we duizenden kilo's CO₂ per jaar en wanneer we het veevoer voor onze vleesconsumptie meerekenen, komt zo’n 75% van ons eten uit het buitenland.

Studies laten zien dat het niet nodig is om zoveel CO₂ uit te stoten en zoveel voedsel uit het buitenland te halen. Sterker nog, Nederland is groot genoeg om met minder emissies al het voedsel zelf te produceren. Uit de prikkelende studie Nederland Veganland van Berno Strootman blijkt dat we voldoende landbouwgronden hebben om 20 miljoen inwoners te voorzien van plantaardig voedsel en daarnaast ruimte over te houden voor de productie van biobased bouwmaterialen en natuur. Wel moeten we allemaal stoppen met het eten van dierlijke producten. Zeker weten dat we zo de wisselwerking tussen voedselproductie en onze leefomgeving weer beter gaan begrijpen.

Hoewel uit de studie van Strootman blijkt dat het niet nodig is om in onze steden voedsel te verbouwen, laten voorbeelden toch zien dat dit voordelen heeft. In 1977 kraakten werkloze Italiaanse jongeren een leegstaande boerderij net buiten Rome, op een plek waar een grote nieuwbouwwijk was gepland. Door de kraak bleven de akkers van de boerderij onbebouwd, terwijl de stadsuitbreiding er omheen gewoon gerealiseerd werd.

Al snel werd de Agricoltura Nuova, zoals de krakers hun biologische boerderij noemden, door omwonenden ontdekt en vulden zij hun boodschappen aan met biologische producten. Toen de boerderij in 1997 een legale status kreeg, ontwikkelde de plek zich als sociale hotspot rondom biologisch voedsel. Er kwam een biologisch restaurant, een foodfestival en een winkel met biologische producten. Gepensioneerde ouderen uit de omliggende wijken werkten in de winkel en het restaurant. Inmiddels is de biologische stadsboerderij een onmisbare schakel in het suburbane sociale leven.

Dat voedsel kan bijdragen aan meer stedelijk welzijn laten ook tal van andere voorbeelden zien. In de Amsterdamse Venserpolder brengt het project ‘Vrouwen van Venserpolder’ eenzame en soms getraumatiseerde vrouwen samen in voedseltuinen. Op de Rotterdamse DakAkkers wordt kennisontwikkeling en ondernemerschap onder jongeren gestimuleerd. In Antwerpen bemiddelen medewerkers van de Sociaal Circulaire Voedselhub tussen voedseloverschotten en voedseltekorten, om zo afval en armoede tegen te gaan. En in de vele volkstuincomplexen aan de randen van onze steden wordt gereedschap gedeeld, kennis uitgewisseld en samen gegeten.

Zo kan de productie van voedsel op allerlei manieren bijdragen aan meer sociale cohesie in de stad. Dat is bijzonder in een tijd waarin het steeds lastiger wordt om fysiek vorm te geven aan gemeenschapszin en ontmoeting. Veel van wat stadbewoners ooit vonden in het openbaar domein, vinden ze nu op een scherm. Wanneer we de voedselketen beter integreren in het ontwerp van de stad komen bewoners makkelijker buiten, zijn zij gezonder, wordt hun zelfredzaamheid groter en kan hun gemeenschapszin sterker worden. Stadsboerderijen, volkstuinen en dakakkers, ze horen thuis in de gereedschapskist van stedenbouwkundigen en architecten en helpen bovendien bij het tegengaan van hittestress en het verhogen van stedelijke biodiversiteit.

In Romainville, een voorstad van Parijs, is te zien hoe inspirerend deze ontwerpopgave kan zijn. Ooit lag deze deelgemeente buiten Parijs en vormde de agrarische voedselbank van de stad. Om, in deze inmiddels dichtbebouwde voorstad, de herinnering aan het agrarische verleden weer tot leven te wekken nam de gemeente het initiatief tot de Cité Maraîchère, een verticaal volktuinencomplex midden in een woonwijk. In door Ilimelgo architecten ontworpen glazen torentjes wordt op een aantal vloeren boven elkaar groente en fruit verbouwd.

Deze stedelijke superkas is onderdeel van een groter sociaal plan. Buurtbewoners pachten de tuintjes, de oogst is voor eigen gebruik of voor de lokale verkoop. Prijzen zijn gereguleerd en hangen af van het inkomen van de bewoners. Bijzonder is ook het herintredingsprogramma voor werklozen. Zij kunnen in de kas een werkritme opbouwen en nieuwe vaardigheden ontwikkelen. In de keuken op de begane grond worden workshops gehouden en kan samen worden gegeten. Door de zichtbaarheid en sociale impact heeft het project het sociale leven in de deelgemeente beïnvloed. Veel omwonenden hebben inmiddels groene vingers. Zij verbouwen voedsel op hun balkon of in hun achtertuin en ook op buurtpleintjes en reststrookjes openbaar terrein worden groenten verbouwd.

Is zoiets ook voorstelbaar in Nederlandse steden? Het beeld laat me niet los: steeds dichter bevolkte wijken met pleinen vol groente en torens vol fruit. De pleinen als aanjagers van het sociale leven, de torens als 21e-eeuwse symbolen van vitaliteit, vanuit de verte hechte gemeenschappen aankondigend die gezond en solidair zijn.