Alexander Pols

Tentoonstelling en congres ter gelegenheid van tachtigste verjaardag van Hans Kollhoff

Architect tot de dood erop volgt

29 september, 9:00

Afgelopen weken kwam het thema architecten en met pensioen gaan verschillende keren langs op borrels en bijeenkomsten. Draag je je bureau over? Heb je genoeg gespaard of moet je doorwerken? En als geld geen rol speelt: kan je als architect eigenlijk wel stoppen met architect-zijn?

Geen van de architecten die ik sprak, denkt eraan écht helemaal te stoppen. Want ja, het brein en de creativiteit gaan door – en moeten doorgaan – anders is het als architect afgelopen met je. Een vroege dood of depressie dreigt, zo hoor ik architecten met gevoel voor drama beweren. Andere ingenieurs en vakmensen – bijvoorbeeld artsen of advocaten – willen op een gegeven moment echter wel stoppen. Zit er bij architecten misschien meer achter?

Kijken we naar de ‘ouwe starchitects’, zoals Daniel Libeskind, Norman Foster of de vorig jaar overleden Frank Gehry, dan zien we architecten die tot op zeer hoge leeftijd blijven werken. In mijn directe omgeving zie ik Hans Kollhoff – die afgelopen weekend zijn tachtigste verjaardag vierde omringd door de internationale vakgemeenschap – voorlopig ook niet stoppen.

In een prachtige zaal van het museum in Hans’ woonplaats in Toscane werd – midden in een overzichtstentoonstelling met tekeningen en maquettes uit zijn hele oeuvre – gediscussieerd over de stand van het vak en werden plannen gesmeed voor toekomstige samenwerkingen. De woorden stoppen, pensioen of zelfs rustiger aan doen kwamen nauwelijks voor in de gesprekken tussen de architecten, die bijna allemaal ruim boven de zestig waren. Architect ben je blijkbaar tot de dood erop volgt.

De zeventig- en tachtigplussers lijken misschien wel de laatste generatie architecten die het vanzelfsprekend vindt dat bureau, beroep en privéleven één en hetzelfde zijn. Architecten voor wie werk tegelijkertijd hobby en noodzaak is. Voor wie alles in het leven wordt gespiegeld aan het eigen oeuvre. Architect-zijn is geen beroep maar een missie en een manier van leven. En als er tijd is om te reizen, dan het liefst voor lezingen, discussies met vakgenoten of het bezoeken van gebouwen.

Zelf ben ik nog niet bezig met stoppen. Maar veel collega’s van mijn leeftijd – ik mag mij sinds een paar jaar vijftigplusser noemen – zijn wel bezig met de toekomst van hun bureau. Zelfstandige architecten en eigenaren kiezen tegenwoordig vaker voor het benoemen van jongere partners die binnen het bureau kunnen groeien, aandelen verdienen en uiteindelijk misschien de boel overnemen.

Ik heb geen statistieken kunnen vinden om dit te onderbouwen, maar uit gesprekken krijg ik de indruk dat mijn generatie bewuster nadenkt over een vloeiende overdracht. Projecten en contacten kunnen stap voor stap worden overgedragen en oprichters en eigenaren kunnen langzaam een stap terug doen. Dat lijkt me gezonder dan doorgaan tot het echt niet meer gaat.

Dan het onaangename thema: geld. Daar zie ik een verontrustender beeld. Natuurlijk kunnen zelfstandige architecten sparen en beleggen voor hun pensioen, maar ik merk om me heen – en bij mijzelf – dat dit lang niet altijd voldoende gebeurt. In goede tijden wordt er gespaard, maar zodra projecten teruglopen of stilvallen, wordt datzelfde spaargeld gebruikt om lonen, huur en belastingen te betalen. Het bureau wordt daarmee ongemerkt het pensioenplan én datgene dat het pensioen opeet.

Het gevolg kan zijn dat architecten tot op hoge leeftijd door móéten werken. Bureaus worden langzaam kleiner of bloeden dood, terwijl ze soms nog zitten met de overhead uit betere tijden: een te groot kantoor, te veel personeel of andere verplichtingen. Stoppen is dan geen aantrekkelijke keuze meer, maar doorgaan eigenlijk ook niet.

En dan komen we ook op een ander thema: voor een gezonde toekomst van het architectenvak moeten oudere architecten volgens mij op een gegeven moment ook ruimte maken voor een volgende generatie. Voor jonge architecten is het ontzettend moeilijk om een eigen bureau te beginnen en zelfstandig projecten te acquireren zonder de juiste referenties en ervaring. Voor de generatie van de ‘ouwe starchitects’ lagen die kansen anders, en in Nederland waren er tijdens de glorieuze SuperDutch-jaren ook veel meer mogelijkheden voor jonge bureaus om snel grote opdrachten te krijgen.

Daarom: geef jonge architecten een kans. Niet door op je zeventigste plechtig de sleutel van het kantoor te overhandigen en vervolgens thuis achter de geraniums te gaan zitten, maar door ze veel eerder partner te maken, verantwoordelijkheid te geven en mee te laten groeien in het bedrijf.

Door dat eigen pensioen beter te organiseren, kun je misschien zelf eens vier dagen gaan werken. Of drie. Of twee. Net als al die jonge architecten overigens. Al zit daar natuurlijk meteen een probleem: als wij minder gaan werken, moeten zij waarschijnlijk méér gaan werken.

En wat ga ik zelf doen? Mijn oude baas en partner Hans Kollhoff denkt voorlopig niet aan stoppen, dus begin ik net voorbij mijn vijftigste juist aan een nieuw bureau. Niet bepaald het overtuigendste bewijs dat architecten goed zijn in ophouden trouwens.

Maar ik wil het wel anders proberen. Ik wil op zoek naar jong talent, naar architecten die kunnen meegroeien, mede-eigenaar kunnen worden en het bureau uiteindelijk misschien kunnen overnemen. Want hoewel ik mijzelf over tien of twintig jaar graag wat minder zie werken dan de vijftig of zestig uur per week die ik nu regelmatig maak, weet ik eigenlijk nu al dat ik nooit zal stoppen met architect-zijn.

En misschien hoeft stoppen ook niet. De kunst is niet om als architect te leren stoppen, maar om op tijd te zorgen dat anderen zonder jou verder kunnen.

Alexander Pols is architect-directeur van Pols Architects. Hij is architectlid in de Adviescommissie Omgevingskwaliteit en Cultureel Erfgoed van Den Haag, gastdocent en voorzitter van de examencommissie van het Architectenregister.

Trefwoorden

pensioen alexander pols stoppen column overdracht

1	Rijnboutt aan de slag met herontwikkeling oostzijde Krophollerensemble Waalwijk vrijdag, 25 september
2	Architect tot de dood erop volgt dinsdag, 29 september
3	Realisatie gebouw Oopen op Jaarbeursplein Utrecht gaat niet door maandag, 28 september
4	West Architecten verenigt verleden en heden in Rotterdams herenhuis vrijdag, 25 september
5	Gronings huis voor amateurkunst en cultuur Tumult geopend maandag, 28 september

Gerelateerde nieuwsberichten

De winkel verbouwen

25 augustus

Column

De architect op de reservebank

9 juni

Column

Zijn tenders in Duitsland beter geregeld dan in Nederland?

12 mei

Column

Een goede parkeerhub is een gebouw dat opgaat in het straatbeeld

31 maart

Column

Moeten we voor nieuwe stedelijke gebieden terug naar een traditionele stedenbouw?

30 september 2025

Column

Een opgeruimd en ‘paperless’ kantoor, werkt dat wel voor architecten?

26 augustus 2025

Column

Minerale steenstrips

29 april 2025

Column

Is er een alternatief voor altijd dezelfde torenplattegrond?

1 juli 2025

‘Instagrammable’

29 oktober 2024

Durven we in onze stedenbouw nog op de lange termijn te denken?

27 augustus 2024

Architectuur uit de jaren tachtig: behouden of niet?

2 juli 2024

Blijft er ruimte voor stenige gebouwen?

30 april 2024

Waarom zijn we zo gefixeerd op slanke torens?

2 januari 2024

Toon alles

Gerelateerde podcasts

Toren van Babel

Gesprek met Alexander Pols over hoogbouw in de bestaande stad

27 augustus

Andere nieuwsberichten

Gelders gemaal uitgebreid en deels herbestemd door Open Kaart

Gisteren, 15:25

In het Gelderse Terwolde is naar ontwerp van Open Kaart een elektrisch gemaal uitgebreid en een voormalig stoomgemaal herbestemd tot ciderij. Op en rond het gebouwenensemble is een nieuwe ‘belevingsroute’ rond de gemalen gemaakt.

Amsterdamse wederopbouwarchitectuur door Temp.architecture circulair gerenoveerd

Gisteren, 14:43

Bij de vernieuwing van de portieketageflats De Punt is door circulair hergebruik 1.400 ton CO2 uitstoot bespaard ten opzichte van sloop-nieuwbouw.

Publiek kan stemmen voor Rietveldprijs 2026

Gisteren, 13:44

De stemronde voor de publieksprijs van de Rietveldprijs 2026 is geopend. Tot 1 november kan er gestemd worden op een van de genomineerde projecten voor de Utrechtse architectuurprijs.

Kunstenaar zet schaar in architectuurfoto's Iwan Baan

Gisteren, 10:23

Wat gebeurt er wanneer de architectuurfotografie van Iwan Baan onder de schaar komt van kunstenaar Sergei Sviatchenko? Die vraag wordt beantwoord tijdens een expositie die volgende week zaterdag start bij Stichting Het Kunstgemaal in Amsterdam.