Alexander Pols

Tentoonstelling en congres ter gelegenheid van tachtigste verjaardag van Hans Kollhoff

Architect tot de dood erop volgt

29 september, 9:00

Afgelopen weken kwam het thema architecten en met pensioen gaan verschillende keren langs op borrels en bijeenkomsten. Draag je je bureau over? Heb je genoeg gespaard of moet je doorwerken? En als geld geen rol speelt: kan je als architect eigenlijk wel stoppen met architect-zijn?

Geen van de architecten die ik sprak, denkt eraan écht helemaal te stoppen. Want ja, het brein en de creativiteit gaan door – en moeten doorgaan – anders is het als architect afgelopen met je. Een vroege dood of depressie dreigt, zo hoor ik architecten met gevoel voor drama beweren. Andere ingenieurs en vakmensen – bijvoorbeeld artsen of advocaten – willen op een gegeven moment echter wel stoppen. Zit er bij architecten misschien meer achter?

Kijken we naar de ‘ouwe starchitects’, zoals Daniel Libeskind, Norman Foster of de vorig jaar overleden Frank Gehry, dan zien we architecten die tot op zeer hoge leeftijd blijven werken. In mijn directe omgeving zie ik Hans Kollhoff – die afgelopen weekend zijn tachtigste verjaardag vierde omringd door de internationale vakgemeenschap – voorlopig ook niet stoppen.

In een prachtige zaal van het museum in Hans’ woonplaats in Toscane werd – midden in een overzichtstentoonstelling met tekeningen en maquettes uit zijn hele oeuvre – gediscussieerd over de stand van het vak en werden plannen gesmeed voor toekomstige samenwerkingen. De woorden stoppen, pensioen of zelfs rustiger aan doen kwamen nauwelijks voor in de gesprekken tussen de architecten, die bijna allemaal ruim boven de zestig waren. Architect ben je blijkbaar tot de dood erop volgt.

De zeventig- en tachtigplussers lijken misschien wel de laatste generatie architecten die het vanzelfsprekend vindt dat bureau, beroep en privéleven één en hetzelfde zijn. Architecten voor wie werk tegelijkertijd hobby en noodzaak is. Voor wie alles in het leven wordt gespiegeld aan het eigen oeuvre. Architect-zijn is geen beroep maar een missie en een manier van leven. En als er tijd is om te reizen, dan het liefst voor lezingen, discussies met vakgenoten of het bezoeken van gebouwen.

Zelf ben ik nog niet bezig met stoppen. Maar veel collega’s van mijn leeftijd – ik mag mij sinds een paar jaar vijftigplusser noemen – zijn wel bezig met de toekomst van hun bureau. Zelfstandige architecten en eigenaren kiezen tegenwoordig vaker voor het benoemen van jongere partners die binnen het bureau kunnen groeien, aandelen verdienen en uiteindelijk misschien de boel overnemen.

Ik heb geen statistieken kunnen vinden om dit te onderbouwen, maar uit gesprekken krijg ik de indruk dat mijn generatie bewuster nadenkt over een vloeiende overdracht. Projecten en contacten kunnen stap voor stap worden overgedragen en oprichters en eigenaren kunnen langzaam een stap terug doen. Dat lijkt me gezonder dan doorgaan tot het echt niet meer gaat.

Dan het onaangename thema: geld. Daar zie ik een verontrustender beeld. Natuurlijk kunnen zelfstandige architecten sparen en beleggen voor hun pensioen, maar ik merk om me heen – en bij mijzelf – dat dit lang niet altijd voldoende gebeurt. In goede tijden wordt er gespaard, maar zodra projecten teruglopen of stilvallen, wordt datzelfde spaargeld gebruikt om lonen, huur en belastingen te betalen. Het bureau wordt daarmee ongemerkt het pensioenplan én datgene dat het pensioen opeet.

Het gevolg kan zijn dat architecten tot op hoge leeftijd door móéten werken. Bureaus worden langzaam kleiner of bloeden dood, terwijl ze soms nog zitten met de overhead uit betere tijden: een te groot kantoor, te veel personeel of andere verplichtingen. Stoppen is dan geen aantrekkelijke keuze meer, maar doorgaan eigenlijk ook niet.

En dan komen we ook op een ander thema: voor een gezonde toekomst van het architectenvak moeten oudere architecten volgens mij op een gegeven moment ook ruimte maken voor een volgende generatie. Voor jonge architecten is het ontzettend moeilijk om een eigen bureau te beginnen en zelfstandig projecten te acquireren zonder de juiste referenties en ervaring. Voor de generatie van de ‘ouwe starchitects’ lagen die kansen anders, en in Nederland waren er tijdens de glorieuze SuperDutch-jaren ook veel meer mogelijkheden voor jonge bureaus om snel grote opdrachten te krijgen.

Daarom: geef jonge architecten een kans. Niet door op je zeventigste plechtig de sleutel van het kantoor te overhandigen en vervolgens thuis achter de geraniums te gaan zitten, maar door ze veel eerder partner te maken, verantwoordelijkheid te geven en mee te laten groeien in het bedrijf.

Door dat eigen pensioen beter te organiseren, kun je misschien zelf eens vier dagen gaan werken. Of drie. Of twee. Net als al die jonge architecten overigens. Al zit daar natuurlijk meteen een probleem: als wij minder gaan werken, moeten zij waarschijnlijk méér gaan werken.

En wat ga ik zelf doen? Mijn oude baas en partner Hans Kollhoff denkt voorlopig niet aan stoppen, dus begin ik net voorbij mijn vijftigste juist aan een nieuw bureau. Niet bepaald het overtuigendste bewijs dat architecten goed zijn in ophouden trouwens.

Maar ik wil het wel anders proberen. Ik wil op zoek naar jong talent, naar architecten die kunnen meegroeien, mede-eigenaar kunnen worden en het bureau uiteindelijk misschien kunnen overnemen. Want hoewel ik mijzelf over tien of twintig jaar graag wat minder zie werken dan de vijftig of zestig uur per week die ik nu regelmatig maak, weet ik eigenlijk nu al dat ik nooit zal stoppen met architect-zijn.

En misschien hoeft stoppen ook niet. De kunst is niet om als architect te leren stoppen, maar om op tijd te zorgen dat anderen zonder jou verder kunnen.

Alexander Pols is architect-directeur van Pols Architects. Hij is architectlid in de Adviescommissie Omgevingskwaliteit en Cultureel Erfgoed van Den Haag, gastdocent en voorzitter van de examencommissie van het Architectenregister.

Trefwoorden

pensioen alexander pols stoppen column overdracht

1	Architecten zien dat opdrachtgevers door opkomst van AI meer van hen verwachten donderdag, 15 oktober
2	RAU presenteert schetsontwerp voor gemeentehuis Het Hogeland maandag, 12 oktober
3	Diederendirrix presenteert definitief ontwerp renovatie Stadsschouwburg Nijmegen woensdag, 14 oktober
4	Opgeleverde Aurora-gebouw van Piet Zanstra tijdens ADE open voor publiek maandag, 12 oktober
5	DNB-president roept opnieuw op tot afschaffen hypotheekrenteaftrek maandag, 12 oktober

Gerelateerde nieuwsberichten

De winkel verbouwen

25 augustus

Column

De architect op de reservebank

9 juni

Column

Zijn tenders in Duitsland beter geregeld dan in Nederland?

12 mei

Column

Een goede parkeerhub is een gebouw dat opgaat in het straatbeeld

31 maart

Column

Moeten we voor nieuwe stedelijke gebieden terug naar een traditionele stedenbouw?

30 september 2025

Column

Een opgeruimd en ‘paperless’ kantoor, werkt dat wel voor architecten?

26 augustus 2025

Column

Minerale steenstrips

29 april 2025

Column

Is er een alternatief voor altijd dezelfde torenplattegrond?

1 juli 2025

‘Instagrammable’

29 oktober 2024

Durven we in onze stedenbouw nog op de lange termijn te denken?

27 augustus 2024

Architectuur uit de jaren tachtig: behouden of niet?

2 juli 2024

Blijft er ruimte voor stenige gebouwen?

30 april 2024

Waarom zijn we zo gefixeerd op slanke torens?

2 januari 2024

Toon alles

Gerelateerde podcasts

Toren van Babel

Gesprek met Alexander Pols over hoogbouw in de bestaande stad

27 augustus

Andere nieuwsberichten

Tentoonstelling Junk Space bij Museum MORE belicht openbare ruimte

2 uur geleden

De tentoonstelling toont het werk van meer dan dertig hedendaagse kunstenaars die hun blik richten op de openbare ruimte.

Powerhouse Company en DELVA geven mobiliteitshub Buurtschap Crailo vorm van entreepaviljoen

Vandaag, 09:00

Bij de hoofdentree van Buurtschap Crailo in het Gooi komt een mobiliteitshub met ruim tweehonderd parkeerplaatsen, zo’n zestig fietsparkeerplekken, een café/restaurant en een supermarkt.

Groen licht voor renovatie van Museum Boijmans Van Beuningen

Gisteren, 16:40

Na een geslaagde onderhandeling met bouwers J.P. van Eesteren en Dura Vermeer, en installateur Koninklijke Kuijpers, kan de volgende fase van de renovatie van Museum Boijmans Van Beuningen van start.

Omgevingsvergunning verleend voor verticale buurt MARK in Leidsche Rijn Centrum

Gisteren, 15:45

Het door de Architekten Cie., KCAP en Geurst & Schulze ontworpen project draait om vier laagbouwblokken waaruit drie torens oprijzen met een hoogte van 60, 90 en 135 meter.

Een derde aangevraagde stroom komt van datacenters

Gisteren, 17:30

Bijna een derde van het aangevraagd vermogen op de wachtlijst voor stroomaansluitingen komt van datacenters. Dat hebben netbeheerders aan Nieuwsuur laten weten.

Thom Zijlstra treedt toe tot directie Arons en Gelauff architecten

Gisteren, 12:29

Zijlstra’s benoeming werd vorige week bekendgemaakt tijdens het dertigjarig jubileumfeest van het bureau.

Aantal mogelijke grote bouwlocaties in Zuid-Holland uitgebreid

Gisteren, 09:49

In een poging om sneller aan meer woningen te komen, heeft de Zuid-Hollandse politiek het aantal mogelijke grote bouwlocaties buiten bestaande steden en dorpen uitgebreid.