Alexander Pols

Zijn tenders in Duitsland beter geregeld dan in Nederland?

12 mei, 9:00

De deadline voor deze column valt samen met die van een architectenselectie in Berlijn. Toeval of niet, de vraag dringt zich op – zeker gezien de aanhoudende discussie over de tendercultuur in Nederland – is het bij onze oosterburen beter geregeld?

Na een paar verloren tenders hier, leek Duitsland op het oog een verademing. Geen gedoe met het optuigen van consortia van ontwikkelaars, bouwers en adviseurs, zoals bij veel Nederlandse tenders. Geen spreadsheets met bouwkosten, geen dichtgetimmerde businesscase: daar wordt beoordeeld op ontwerpkwaliteit. De opgave waar we aan werkten was uitgeschreven door de Berlijnse dienst voor stedelijke ontwikkeling, samen met een woningcorporatie. Zoals in Duitsland gebruikelijk, zijn de inzendingen anoniem en worden ze beoordeeld door een vakjury, waarbij de ontwerpkwaliteit in die beoordeling voorop staat. De winnaar krijgt een volledige architectenopdracht.

Het gaat om een binnenstedelijke gebiedsontwikkeling die is opgeknipt in percelen: per selectie ontwerpen tien teams meerdere gebouwen, elk met een stedelijke plint. Er ligt bovendien een vastgesteld bestemmingsplan. Goot- en nokhoogtes liggen vast; de platte daken krijgen aan de straatzijde een Berlijns dak met een helling van exact 68 graden. Hier en daar zijn hoogteaccenten of colonnades voorgeschreven om de publieke ruimte kracht bij te zetten. Het is een zeldzaam coherent stedenbouwkundig plan met duidelijke kaders. Ik dacht: fijn, eindelijk weer eens ontwerpen zonder al te veel overleg, zonder Excel en vage puntentellingen met duurzaamheidsambities die elkaar tegenspreken. Gewoon een goed woongebouw maken; aan de slag.

Uiteraard bevat de uitvraag ook uitgangspunten voor duurzaamheid. Op kantoor liep toevallig een middelbare scholier mee voor een ‘snuffelstage’. We lieten haar een schetsmaquette maken van het prijsvraagontwerp. Tussendoor liet ik projecten zien die we ooit wonnen, mede dankzij hoge scores op energieprestatie of een BREEAM-label. Ik legde uit hoe dat werkt, die certificaten. Ze knikte en vatte het kernachtig samen: “Oh, dat zijn dus eigenlijk… stickers voor volwassenen?” Ze heeft een punt. En juist dat maakt deze Duitse tender zo aantrekkelijk: duurzaamheidsambities, efficiënt materiaalgebruik en het beperken van energieverbruik zijn vanzelfsprekend en voorwaardelijk, geen selectiecriterium waarmee je punten scoort. Het gaat – zo lijkt het – om het beste ontwerp. ‘Maakbaar, efficiënt, grootstedelijk, sociaal’, moet het zijn. Verfrissend.

Maar na het zorgvuldig doorploegen van de uitgebreide uitvraag, de deliverables en de selectiecriteria sloeg de twijfel toe. Wat op het eerste gezicht helder leek, bleek bij nadere inspectie minstens zo complex als een gemiddelde Nederlandse tender, zo niet complexer. Cryptische formuleringen, onduidelijke prioriteiten. Waarom wordt deze wijk gereconstrueerd? Wat verwachten ze precies van de tien teams? En waarop wordt straks beoordeeld?

En ja, het overzichtelijke lijstje van de gevraagde tekeningen op schaal 1:100 bleek alsnog vergezeld te gaan van Excel-tabellen die moesten worden ingevuld met materiaalgebruik, oppervlaktes en bouwkosten. En de geveldoorsneden schaal 1:50 moesten een uitgewerkte bouwmethodiek laten zien. Digitale CAD-tekeningen voor controle van maatvoering, afstanden en oppervlaktes. De vergoeding per team is overigens verwaarloosbaar – nauwelijks genoeg om de gevraagde maquettes te bekostigen. Een Duitse collega die alles had doorgespit, vatte het treffend samen: “Het is een escaperoom.”

Misschien is dat wel de echte conclusie. Wie over de grens kijkt, ziet geen eenvoudigere werkelijkheid, maar een andere variant van hetzelfde probleem. In Nederland, Duitsland, België… overal worstelt de bouwpraktijk met dezelfde optelsom: verstikkende regelgeving, woningnood, hoge bouwkosten. Het zijn wiskundige vergelijkingen geworden met te veel onbekenden, die moeten worden opgelost via complexe tenderprocedures, zonder vergoeding voor de honderden uren die architectenbureaus er keer op keer in steken. Een systeem dat structureel leunt op gratis arbeid en schijnprecisie.

De begrijpelijke reflex is om het systeem nationaal te willen verbeteren en binnen de Nederlandse praktijk hier discussie over te voeren. De BNA heeft op zich ook al een goede richtlijn voor ‘Gezonde Architectenselecties‘. Nog meer richtlijnen of regels opstellen, is mijns inziens niet zinvol. Misschien ligt de oplossing juist in het overstijgen van de nationale kaders. In het delen van ervaringen, het organiseren van een internationaal debat, of het formuleren van een paar heldere Europese spelregels voor architectenselecties die tevens deelname over de grens vergemakkelijken.

Een ding is duidelijk: de perfecte tender bestaat niet. De winst van deze selectie in Berlijn is dat we überhaupt mee mochten doen, met een team van kleine Nederlandse bureaus zonder ervaring met dit soort projecten in Duitsland. En dat we uiteindelijk zonder al te veel overleg – en met veel energie en plezier – ons konden concentreren op het architectonisch ontwerp.

Nu nog de maquettes maken. Fingers crossed.

Alexander Pols is architect-directeur van Kollhoff&Pols architecten. Hij is architectlid in de Adviescommissie Omgevingskwaliteit en Cultureel Erfgoed van Den Haag, gastdocent en voorzitter van de examencommissie van het Architectenregister.

Trefwoorden

column aanbestedingscultuur duitsland alexander pols tenders europese aanbestedingen berlijn aanbestedingen nederland

1	Nominaties Publiek gebouw van het Jaar 2026 bekend woensdag, 7 oktober
2	Bekijk de beste architectuurfilms tijdens Architectenweb Best Of AFFR 2026! dinsdag, 6 oktober
3	Woongebouw Voltage grote winnaar Groninger Architectuurprijs 2026 maandag, 5 oktober
4	Arons en Gelauff herontwikkelt fabrieksterrein met woonhof en brandweerkazerne dinsdag, 6 oktober
5	Woonblokken met sociale huurwoningen op Harley-locatie Breda voltooid dinsdag, 6 oktober

Gerelateerde nieuwsberichten

Column

De architect op de reservebank

9 juni

Column

Een goede parkeerhub is een gebouw dat opgaat in het straatbeeld

31 maart

Brussel: kwaliteit meer meewegen bij overheidsaanbestedingen

10 september

De winkel verbouwen

25 augustus

Column

Moeten we voor nieuwe stedelijke gebieden terug naar een traditionele stedenbouw?

30 september 2025

Column

Architect tot de dood erop volgt

29 september

Column

Een opgeruimd en ‘paperless’ kantoor, werkt dat wel voor architecten?

26 augustus 2025

Dialoog tijdens SFA-congres: moet er een verplichte normering voor titelbescherming komen?

1 september

Column

Is er een alternatief voor altijd dezelfde torenplattegrond?

1 juli 2025

Column

Minerale steenstrips

29 april 2025

‘Instagrammable’

29 oktober 2024

Durven we in onze stedenbouw nog op de lange termijn te denken?

27 augustus 2024

Architectuur uit de jaren tachtig: behouden of niet?

2 juli 2024

Blijft er ruimte voor stenige gebouwen?

30 april 2024

Waarom zijn we zo gefixeerd op slanke torens?

2 januari 2024

Toon alles

Andere nieuwsberichten

Bijdrage van Benthem Crouwel Architects en West 8 aan Afsluitdijk voltooid

Gisteren, 15:30

Sinds 2018 werkten beide bureaus binnen het ontwerpteam van Levvel als ontwerpers aan de vernieuwing en versterking van het waterbouwkundig icoon.

The Natural Pavilion wordt verplaatst naar Evoluonpark in Eindhoven

Gisteren, 14:16

The Natural Pavilion, gebouwd voor de Floriade Expo 2022 in Almere, wordt verplaatst naar Eindhoven. Hier krijgt het houten, remontabele gebouw een nieuwe bestemming als Ontdekfabriek 2.0, op het terrein van het Evoluon.

Powerhouse Company presenteert opgeleverd KJ in Den Haag

Gisteren, 12:28

Het woongebouw met ruim 390 woningen en het prominente, golvende houten plafond verrees direct naast station Den Haag Centraal.

Koninklijke troon tijdelijk te zien waar Pierre Cuypers hem maakte

Gisteren, 10:54

Vanaf komende dinsdag is de koninklijke troon te zien in de stad waar die gemaakt is. Het Cuypershuis in Roermond toont de door architect Pierre Cuypers ontworpen troon, als onderdeel van de tentoonstelling Van Maker tot Majesteit.

Zuid-Holland slaat alarm: tekort aan sociale huurwoningen groeit

Gisteren, 16:14

Hoewel bijna de helft van de Zuid-Hollanders qua inkomen in aanmerking komt voor een sociale huurwoning, heeft de provincie verhoudingsgewijs steeds minder van zulke huizen.