Kopvol: ‘Ontwerp vanuit prototype kamers’

19 september 2013, 15:19

De beleving van de patiënt, daar begint zorgarchitectuur volgens kopvol architecture & psychology mee. Binnen het bureau, en dat is toch wel bijzonder, werkt een architect samen met een psychologe. Hierdoor is het bureau in staat ontwerp en onderzoek heel direct aan elkaar te koppelen.

Tekst Naomi Cheung San

“Het is niet de taak van architecten om muurtjes om mensen heen te bouwen. Met name in de zorg moeten architecten afwijken van het kwantitatieve programma,” zegt psychologe Tanja Vollmer van kopvol architecture & psychology. “Juist omdat in de zorg de gebruikers kwetsbaar zijn, kun je als architect een grote bijdrage leveren aan de manier waarop mensen zich voelen, iedere potloodlijn moet leiden tot een betere genezing”, vult architect Gemma Koppen aan.

Samen vormen Koppen en Vollmer kopvol architecture&psychology. Sinds de oprichting van kopvol, vijf jaar geleden, ontwikkelt het bureau de link tussen architectuur en onderzoek. Beleving is volgens kopvol een wisselwerking tussen mens en omgeving en vanuit die visie ondersteunt het architectenbureau de verbetering van de leefomgeving van patiënt en personeel. “Deze wisselwerking is niet esoterisch, maar gaat over wetenschap en empathie,”
zegt Vollmer.

Prototypes
Een veel gehoorde term in de wereld van de zorgarchitectuur is ‘Evidence Based Design’ (EBD): een manier van ontwerpen waarbij de effecten van de omgeving op de gebruiker wetenschappelijk bewezen zijn. Maar kopvol stelt dat veel van de onderzoeksinformatie rondom EBD onder meer vanwege de omvang en de complexiteit onbruikbaar is voor architecten.

“Door wetenschappelijke resultaten te vertalen in kwaliteitseisen en designcriteria, hanteren wij een taal waar een architect wél iets mee kan,”
vindt Vollmer. Koppen vult aan: “Deze criteria worden vervolgens ruimtelijk vertaald in prototypes. Een prototype ontstaat in de voorfase van het ontwerp. Hierin zijn cruciale facetten al ruimtelijk bepaald, maar hebben nog geen context. Als je vanuit de gebruiker denkt is dit een logische werkwijze.“

Ouder Kind Eenheid
In 2010 werd kopvol door de initiatiefnemers gevraagd om kwaliteitseisen op te stellen voor het zorggedeelte van het Prinses Maxima Centrum voor Kinderoncologie dat in 2016 in Utrecht gerealiseerd wordt. Het prototype wat hier onder meer uit voortkwam, werd door kopvol ‘Ouder Kind Eenheid’ (OKE) gedoopt. In de opgestelde uitgangspunten wordt ontwikkelingspsychologische kennis geïntegreerd in het ontwerp.

"Een kind met kanker heeft dag en nacht behoefte aan de nabijheid van zijn ouders. Op die manier kan het de ziekte verwerken en wordt het afgeleid van de pijn. Maar een kind moet ook gestimuleerd blijven in zijn autonome ontwikkeling, dit geldt vooral voor kinderen van boven de tien jaar. Kinderen moeten zich zelfstandig kunnen ontwikkelen”, vertelt Vollmer.

Hier ontstaat direct de vraag hoe je, als de ouder bij het kind slaapt (rooming-in), genoeg ruimte kunt creëren voor autonome ontwikkeling. Kopvol ontwikkelde daarom een flexibele kamer. Een kamer die visueel en akoestisch te scheiden is in een gedeelte voor het kind en een deel voor de ouder. ”Zo wordt de slaap van het kind, die belangrijk is voor het genezingsproces, bijvoorbeeld niet verstoord en biedt het privacy. De ruimte krijgt zelfs een werkplek voor de ouder die vaak al maanden druk is met ziekenhuisbezoeken”, aldus Vollmer.

Innovatie
De meningen van medisch specialisten, patiënten en ouders worden door kopvol vooraf, op een wetenschappelijke manier, onderzocht. Doordat het bureau al in een vroege fase van het ontwerpproces werkzaam is kan in een latere fase efficiënter worden gewerkt. “Behandelaars die eerst tegen het ‘rooming-in’ in combinatie met honderd procent één-bedkamers waren, begrepen door het prototype dat de behoeftes van de ouders en de ontwikkeling van het kind hierin optimaal ondersteund worden”, vertelt Koppen.

“In een kinderkankerziekenhuis is een patiënt niet alleen een patiënt, hij is kind en ouder ineen. Daarom zijn er meer vierkante meters nodig dan bij een standaard ziekenhuis.” Het prototype op basis van EBD heeft inmiddels investerende zorgverzekeraars overtuigd om vanuit een speciaal innovatiefonds de realisatie van de OKE’s te financieren.

Healing environment
Vollmer stelt dat het Prinses Maxima centrum gedefinieerd kan worden als een gebruikersspecifieke healing environment. “Niet elke patiënt is hetzelfde, daarom moeten architecten de tijd nemen om de beleving van de specifieke gebruiker te begrijpen. Veel uitgangspunten van het concept healing environment zijn bruikbaar, maar een bestaat een risico tot stereotypering van de patiënt.”

In de toekomst hoopt kopvol ook zelfstandig ontwerpen te realiseren. “Vooralsnog werken we nauw samen met architectenbureaus en opdrachtgevers om de standaarden voor zorggebouwen te vernieuwen en daarmee de basis voor een meer patiëntgerichte zorgarchitectuur te leggen.”

Trefwoorden

tanja vollmer healing environment zorg prototype evidence based design gemma koppen naomi cheung san ebd psychologie kopvol

1	Nominaties Schoolgebouw van het Jaar 2026 bekend woensdag, 16 september
2	Sociale woningbouw aan toegang Houthavens met knipoog naar Amsterdamse School vrijdag, 18 september
3	Pand voormalig diaconessenhuis Rotterdam getransformeerd tot woongebouw woensdag, 16 september
4	Bloot Architecture verbouwt monumentale T-boerderij in Gelders dorp dinsdag, 15 september
5	noAarchitecten wint met Het Steen de Grand Prix van de Erich Mendelsohn Award 2026 donderdag, 17 september

Gerelateerde nieuwsberichten

Terugblik op 10 interviews over patiëntenzorg

15 november 2013

Philips Research: Technologie is slechts gereedschap

15 november 2013

OPERA: ‘Iedere afdeling zijn eigen illustrator’

12 november 2013

CEANconsulting: ‘Zorginnovatie is een verplichting’

8 november 2013

Mecanoo en ZMC testen ontwerp schaal 1:1

4 november 2013

Oogziekenhuis: "Hier kent iedereen de interieurarchitect"

28 oktober 2013

Historie Dordt zorgt voor oriëntatie en afleiding in ziekenhuis

18 oktober 2013

Architectenweb houdt Het Grote Zorgcongres

16 oktober 2013

Hoofd master interieur: “Zorg kans voor interieurarchitect”

11 oktober 2013

a/d amstel: “Omgang met ziekenhuisorganisaties bepalend”

4 oktober 2013

Op weg naar een seniorvriendelijk ziekenhuis

1 oktober 2013

Proeftuin voor zorginnovatie geopend

30 september 2013

Opdrachtgever St. Antonius: “Niet opnieuw wiel uitvinden”

27 september 2013

Toon alles

Andere nieuwsberichten

SVP transformeert revalidatiecentrum tot woonomgeving voor senioren

Vandaag, 16:00

Het voormalige sanatorium De Trappenberg in Huizen is nu een groene woonomgeving voor ouderen.

Twaalfde editie Internationale Architectuur Biënnale Rotterdam gestart

Vandaag, 14:20

De IABR staat dit keer in het teken van het thema Systems of Support. Hierbij wordt het licht geworpen op de systemen die ons dagelijks leven mogelijk maken: van water, energie en materialen tot wonen en infrastructuur.

Sportcomplex De Schalk vormt middelpunt van 'belevingspark'

Vandaag, 11:53

In het Vlaamse Willebroek is vorige week Willebroek het nieuwe sportcomplex De Schalk officieel geopend. Het door ZJA Architects & Engineers en Archiles architecten ontworpen gebouw vormt het centrale punt van het vernieuwde sportterrein De Schalk.

Bonnefanten richt permanente expositie in over architect Aldo Rossi

Vandaag, 10:18

Ruim dertig jaar na de officiële opening van Aldo Rossi’s gebouw heeft het Bonnefanten Museum in Maastricht een permanente tentoonstelling ingericht over de architect.

Team V voegt Marlies Zwols toe aan bureauleiding

Vandaag, 15:04

Zij gaat samen met Jeroen van Schooten, Do Janne Vermeulen, Irène Horvers, Frank Bouwman en Noortje ter Heege de zakelijke, strategische en organisatorische ontwikkeling van het bureau verder vormgeven.