Jacob van Rijs: 'Nieuw Bergen verenigt twee kanten van de stad'

In Eindhoven is woningbouwproject Nieuw Bergen opgeleverd. Aan de zuidkant van het centrum transformeerde MVRDV twee panden tot woongebouw en voegde daar nog eens vijf nieuwe gebouwen aan toe. Architectenweb bezocht het ensemble met 237 woningen en sprak er met de medeoprichter van het bureau Jacob van Rijs. “De vorm is hier een dwangbuis, maar wel een die voor variatie zorgt.”

Een beleefde, Eindhovense toevoeging aan de stad. Zo kenschetst Jacob van Rijs Nieuw Bergen. Wie puur naar het beeldbepalende, bijna zeventig meter hoge gebouw Indigo aan de Edenstraat kijkt, zal dit niet direct beamen. Het beleefde of Eindhovense moet dan ook gezocht worden in de overgang die is gecreëerd van het getransformeerde politiebureau aan de Grote Berg naar de nieuwbouw aan de andere kant van de kavel.

“Het project verenigt de twee gezichten van de stad”, vertelt Van Rijs. “Aan de ene kant heb je het dorpse, Brabantse karakter, terwijl de andere kant het innovatieve en vooruistrevende van Eindhoven vertegenwoordigd. En dit alles, van traditioneel tot modern, van hoog naar laag en van baksteen tot wit, hebben wij met elkaar verweven.”

Nieuw Bergen is gerealiseerd in De Bergen, een wijk in het centrum die de bombardementen van de Tweede Wereldoorlog grotendeels doorstaan heeft en daarmee ook zijn vooroorlogse karakter wist te behouden. De projectlocatie was tot voor kort een verzameling van gemeentelijke gebouwen, posten van hulpdiensten en heel veel parkeerterrein.

Netwerk van straatjes

Het project behelst zeven gebouwen, waarvan twee getransformeerd en vijf nieuw. Alle gebouwen dragen de naam van een kleur: Indigo, Violet, Bleu, Rouge, Orange, Jaune en Vert. Het geheel loopt in hoogte op vanaf het oude politiebureau (vier verdiepingen) tot de toren Indigo (zeventien verdiepingen). Een belangrijk uitgangspunt was om een geleidelijke overgang te creëren vanuit De Bergen naar de Edenstraat, richting het landelijke zuiden van de stad, zou je kunnen zeggen.

In de uitstraling en materialisering heeft MVRDV ook een geleidelijke overgang gecreëerd, beginnend bij de donkerrode bakstenen van de twee bestaande gebouwen, doorlopend naar bruin, beige en lichtgrijs, en eindigend bij de witte stenen gevel van de hoogste woontoren.

Ook op het maaiveld is een geleidelijke overgang gerealiseerd, door een fijnmazig netwerk van straatjes tussen de gebouwen te realiseren. Tussen de twee torens en de andere gebouwen is een wat hardere scheiding aangebracht in de vorm van een as die grofweg loopt van het Gezellentehuis van architect Arnold Ingwersen tot de poort van een woningbouwcomplex uit de jaren tachtig aan de andere kant van de Edenstraat. Tussen Nieuw Bergen, het Gezellentehuis en montessorischool De Trinoom is een groen plein gerealiseerd, waar verschillende gebouwen omheen staan. Parkeren is ondergronds opgelost tussen de twee hoogste gebouwen.

Hergebruik bebouwing hulpdiensten

Bij de transformatie tot Nieuw Bergen is de bestaande brandweerkazerne blijven staan (en dat noopte de architecten tot de nodige geluidsmaatregelen in hun ontwerp). De twee panden van het politiebureau zijn getransformeerd tot woongebouwen. De deuren van de voormalige ambulancepost worden weerspiegeld in de gevels van de commerciële ruimtes in een van de nieuwe gebouwen.

De getransformeerde politiepanden aan de Grote Berg zijn tot op het casco gestript, heringedeeld met woningen en voorzien van verbijzonderde baksteengevels. De gebouwen worden verbonden via een gereconstrueerde gevel van het voormalige politiebureau, waarin een extra entree, een lift en verkeersruimten tussen beide woongebouwen zijn opgenomen. Een aardig detail zijn de blauwe ruitvormige politielogo’s in de gevel, waarin het icoon van de politie is vervangen door het silhouet van het nieuwe gebouwenensemble. Zo is de historie speels verbonden met het nieuwe.

Scherpe daklijnen voor daglicht op straat

In het ontwerp van de daken heeft MVRDV rekening gehouden met optimale inval van daglicht in de straatjes; de scherpe daklijnen van alle vijf nieuwe gebouwen zijn systematisch ontworpen, met hoeken van 45 graden vanaf het straatniveau van de aangrenzende gebouwen. Hierdoor voelt de openbare ruimte ondanks de beperkte breedte van de straatjes open en luchtig aan.
De enige stoorzender is het hek waarmee de ruimte rond het sociale woongebouw is afgesloten, wat komt doordat dit complex een andere eigenaar heeft dan de rest van de panden en blijkbaar niet in zijn geheel deel mag uitmaken van de openbare ruimte.

Het dakenlandschap maakt ook dat er op de hoger gelegen verdiepingen van de nieuwe gebouwen bijzondere woningen gerealiseerd konden worden. En bijzonder, dat zijn ze. De bewoners van deze appartementen krijgen geen traditionele plattegronden en plafondhoogtes, ze kenmerken zich juist door onregelmatige ruimtes, kolommen en wanden op onvoorspelbare plekken en verrassingen als een trap die het middelpunt van de woning vormt. Door de hoogtes van soms wel zes meter kunnen de appartementen door voor loftwoningen, maar dan met andere (of zonder) tussenverdiepingen en vides zoals je veel ziet in hedendaagse stadslofts.

De woningen verrassen, roepen soms vraagtekens op, maar zijn bovenal fascinerend. Leuke puzzels voor mensen die hun zelf af te bouwen woning op een bijzondere manier willen inrichten. Ze vormen absoluut een toevoeging aan een stad die, ondanks de recente nieuwbouwwoede, nog altijd wordt gedomineerd door traditionele woningplattegronden. Of zoals Van Rijs het formuleert: in Eindhoven weet je waar de tv van de buren staat.

Een dwingende vorm die voor variatie zorgt

De vraag is wel, mede omdat de gangen tussen de woningen ook de nodige verrassingen herbergen (zoals appartementen die verstopt achter een nooit vermoede hoek liggen), of er niet te veel sprake van vormwil is geweest. MVRDV staat er toch bekend om zijn gebouwen graag in een bepaalde vorm te gieten en dat lijkt zeker met het dakenlandschap van Nieuw Bergen het geval te zijn geweest. Niet voor niets gebruikt het bureau in zijn persbericht de metafoor van een berglandschap: nieuwe ‘bergen’ in De Bergen!

“Het klopt dat wij vaak vanuit de vorm van een gebouw werken, maar we stemmen vorm en programma natuurlijk wel op elkaar af”, zegt Van Rijs. “Hier werkt de vorm een beetje als een dwangbuis, maar wel een die variatie mogelijk maakt. De vorm is heel bepalend, maar maakt ook dat we gevarieerde en verrassende woningen konden realiseren.”