Begin januari heeft de gemeenteraad van Middelburg unaniem het stedenbouwkundig plan voor Hart van Griffioen vastgesteld. Bijzonder aan dit besluit is niet alleen de inhoud van het plan, maar vooral de wijze waarop het tot stand kwam: in nauwe samenwerking met de wijk. Wat begon als een bewonersinitiatief om een buurtkamer te realiseren, groeide uit tot een integraal plan waarin verschillende opgaven in de wijk in samenhang opgelost worden. Als onafhankelijke partij kon NOAHH de wijk, gemeente en betrokken partijen met elkaar verbinden en een breed gedragen plan ontwikkelen waarin nu onder andere 260 woningen aan de naoorlogse wijk worden toegevoegd.

Het startte allemaal bij een groep betrokken bewoners die verenigd waren in het Griffioenteam. Hun oorspronkelijke vraag was om een buurtkamer te realiseren, als een laagdrempelige ontmoetingsplek. In de eerste verkenning samen met NOAHH | Network Oriented Architecture werd duidelijk dat deze vraag niet los gezien kon worden van de ruimtelijke en maatschappelijke context ervan.

De beoogde locatie van de buurtkamer maakte deel uit van een versnipperd gebied met verouderde bebouwing, eenzijdige programmering en een openbare ruimte die werd gedomineerd door parkeren, restgroen en achterkanten. Tegelijkertijd speelden er bredere opgaven: een tekort aan woningen, beperkte doorstroming binnen de wijk, verouderde onderwijsvoorzieningen en een gebrek aan kwalitatieve, samenhangende openbare ruimte.

In plaats van de buurtkamer als afzonderlijk project te benaderen, heeft NOAHH met het buurtteam de vraag verbreed naar een integrale gebiedsopgave. In overleg met gemeente, onderwijsinstellingen en woningcorporatie ontstond het initiatief voor een samenhangende herontwikkeling van het wijkhart.

Meervoudige opgave, meervoudig plan

Het plangebied van circa 12 hectare functioneert feitelijk als het centrum van de wijk Griffioen, maar heeft die rol ruimtelijk nauwelijks, analyseert architect Loes Thijssen van NOAHH. Losstaande gebouwen en monofunctionele zones bieden weinig verblijfskwaliteit en samenhang. Het kindcentrum Aventurijn kampt met ruimtegebrek en een slecht binnenklimaat, terwijl het woningaanbod weinig mogelijkheden biedt voor bewoners om binnen de wijk door te stromen.

De opgave werd daarom meervoudig geformuleerd: vernieuwing van onderwijsvoorzieningen, toevoeging van woningen met nadruk op betaalbaarheid, het creëren van ruimte voor ontmoeting en het versterken van de openbare ruimte en groenstructuur.

In het nu vastgestelde stedenbouwkundig plan is dat vertaald in de toevoeging van circa 260 woningen, grotendeels in de sociale en betaalbare sector, aangevuld met middenhuur en een beperkt aandeel vrije sector. Daarnaast omvat het plan de vernieuwing van het integraal kindcentrum, sport- en maatschappelijke (zorg)voorzieningen, een buurtkamer en wijkgerichte commerciële functies.

Momenteel wordt gekeken naar een mogelijke fusie van de Christelijke Scholengemeenschap Walcheren (CSW), die in het gebied gevestigd is, met de openbare scholengemeenschap Nehalennia. Mocht die fusie doorgaan en de nieuwe fusieschool zich elders vestigen, dan zou dat in Hart van Griffioen nog meer ruimte opleveren voor woningbouw.

“De integraliteit van het nu vastgestelde stedenbouwkundig plan ligt in de onderlinge samenhang van functies en ruimte”, omschrijft Loes. “Wonen, onderwijs, voorzieningen en groen zijn niet afzonderlijk gepositioneerd, maar georganiseerd rond een groene ruggengraat bestaande uit pleinen, collectieve tuinen en parkachtige ruimtes.”

Meer dan de helft van het plangebied bestaat uit groen. Bestaande bomen en landschappelijke structuren vormen het uitgangspunt van het ontwerp en worden waar mogelijk behouden of verplaatst binnen het gebied. Parkeren is geconcentreerd aan de randen en in halfverdiepte garages, waardoor het hart van de wijk autoluw kan worden ingericht.

“In het dagelijks gebruik zal deze samenhang straks zichtbaar worden in korte loopafstanden, ruimte voor wandelingen, diversiteit in beplanting, gedeelde buitenruimtes en de directe nabijheid van wonen, leren en ontmoeten”, vertelt Loes. “Het plan voegt zich daarmee niet als los project in de wijk, maar versterkt en verbindt bestaande structuren van bijvoorbeeld de Bomenbuurt (Rothuizen) en Griffioen II.”

Ontwerpateliers

In een reeks door NOAHH geleide ontwerpateliers is de wijk structureel betrokken bij het verkennen, toetsen en aanscherpen van het plan. “Deze ateliers waren nadrukkelijk geen eenmalige inspraakmomenten, maar maakten deel uit van een doorlopend ontwerpproces”, legt Loes uit.

“De bijeenkomsten vonden plaats op laagdrempelige en herkenbare plekken in de wijk, zoals de aula van het kindcentrum, en bij grotere opkomst in de Stadsschouwburg Middelburg. Dat laatste onderstreepte de brede betrokkenheid: telkens namen grote aantallen bewoners deel aan de gesprekken over programma, inrichting van de openbare ruimte, verkeer, groen en fasering.”

De input uit de ateliers is door NOAHH steeds zichtbaar vertaald in volgende ontwerpslagen. Zo fungeerden de bewoners niet alleen als gesprekspartner, maar hadden ze echt een stem in de gemaakte ruimtelijke keuzes. Dit proces resulteerde in een breed draagvlak, maar ook in inhoudelijke kwaliteit en samenhang van het plan.

“De rol van de architect verschuift hiermee en is niet meer de autonome vormgever of probleemoplosser op afstand, maar de bemiddelaar, vertaler en mede-initiatiefnemer”, analyseert Loes. “Architectuur ontstaat hier niet vanuit een vastomlijnd programma, maar uit relaties: tussen bewoners, beleid, economie en ruimte. Die houding vraagt om andere vaardigheden.”

Gedeeld eigenaarschap

“Het resultaat is een plan dat ruimte biedt aan circa 260 woningen, onderwijsvoorzieningen, winkels en veel groen”, gaat ze verder. “Maar belangrijker nog: het plan is niet alleen voor de wijk, het is van de wijk. Dat verklaart ook de zeldzame unanimiteit in de gemeenteraad, over partijgrenzen heen. Dat D66 Hart van Griffioen expliciet benoemde als voorbeeld voor Nederland is veelzeggend. In een tijd waarin participatie vaak wordt teruggebracht tot inspraakavonden of digitale enquêtes, laat dit project zien dat bewoners ook mede-ontwerpers kunnen zijn!”

“Hart van Griffioen laat zien dat kwaliteit ontstaat door gedeeld eigenaarschap. Niet doordat rekenmodellen en spreadsheets leidend zijn, maar doordat samenwerking en lokale kennis structureel onderdeel worden van het ontwerpproces”, sluit Loes af. “Het project maakt duidelijk dat complexe gebiedsopgaven gebaat zijn bij langdurige betrokkenheid en inhoudelijke dialoog, in plaats van eenzijdige sturing op efficiëntie. Daarmee is Hart van Griffioen meer dan een stedenbouwkundig plan: het is een overtuigend voorbeeld van een andere manier van stadmaken, een voorbeeld voor vergelijkbare opgaven elders in het land.”

Samenwerking

Griffioenteam · Gemeente Middelburg · Woongoed Middelburg · Klankbordgroep · betrokken bewoners en belanghebbenden uit en rondom Hart van Griffioen · NOAHH · SkaaL