Makerskade – tijdelijke woningen met ontwerpkracht permanente kwaliteit gegeven

Op Strandeiland in IJburg zijn 349 flexwoningen gerealiseerd die nauwelijks als zodanig te herkennen zijn. Met een stevig stedenbouwkundig en architectonisch ontwerp is SVP erin geslaagd de tijdelijke sociale huurwoningen, die opgebouwd zijn uit losmaakbare 3D-modules, een permanente kwaliteit te geven. In gesprek met architect Marcel Steeghs over hoe hij dit met zijn team voor elkaar heeft gekregen.

Het begint met goede stedenbouw, legt architect Marcel Steeghs van SVP Architectuur en Stedenbouw uit. In plaats van de modulair opgebouwde woongebouwen in stroken toch een beetje wezenloos in het landschap te zetten, vormen ze hier duidelijke bouwblokken. Door die blokken vervolgens wel open te houden en doorwaadbaar te maken, kunnen bewoners vrij bewegen door de woonblokken en kan er volgens Marcel echt een buurt ontstaan. Dijk & Co heeft voor de blokken daarbij verschillende interessante binnentuinen ontworpen.

In het ontwerpen van woongebouwen met 3D-modules zit een tegenstrijdigheid, omschrijft Marcel. Aan de ene kant wil je het bouwsysteem volledig omarmen, de rationaliteit ervan, om de potentie ervan echt te benutten. Aan de andere kant wil je die rationaliteit juist nuanceren om er prettige en fraaie woongebouwen van te maken, die passen op de plek en waar bewoners zich mee kunnen identificeren, waar ze zich thuis voelen. Kortom: de menselijke maat erin brengen.

Het omarmen van de rationaliteit van het bouwsysteem betekent dat de gebouwen aan de Makerskade op IJburg drie standaard woningen bevatten, allen opgebouwd uit 3D-modules: studio’s (1 module), tweekamerwoningen (2 modules) en driekamerwoningen (3 modules). Zo kunnen deze modules over tien jaar door de bouwers ook weer eenvoudig refurbished worden voor een nieuw leven op een volgende plek.

Tegelijkertijd heeft SVP zich maximaal ingezet om met de modulaire 3D-modules aantrekkelijke en gevarieerde woongebouwen te ontwerpen. In het Makerskwartier zijn vijf ‘vrijheden’ toegevoegd aan het modulaire systeem:

– Variatie in gevelmateriaal en de detaillering daarvan (hier bamboe, vuren en fraké);
– Variatie in de ‘knoop’ van het ‘rek’, zoals Marcel het noemt; de detaillering van de constructie van de galerijen en de ‘gestapelde veranda’s’;
– Variatie in de gebruikte kleuren;
– Variatie in de borstweringen;
– Variatie in hoe de gebouwen beëindigd worden;

Zowel op de hoeken als bij de beëindiging van de gebouwen heeft Marcel met zijn team gespeeld met de mogelijkheid om de 3D-modules te roteren, om zo de meer gesloten wand van de zijkant van de modules steeds op andere plekken te krijgen en open ‘koppen’ te maken aan de bouwvolumes.

Bij de genoemde variatie ging het Marcel erom dat er een ‘familie’ van gebouwen zou ontstaan waarvan enerzijds duidelijk is dat ze bij elkaar horen, maar waarbij anderzijds de individuele gebouwen ook herkenbaar zijn.

De gevelafwerking van de gebouwen is zo ontworpen dat de naden tussen tussen de 3D-modules onzichtbaar zijn. Bij de ene helft van de woningen zijn de modules eerst geplaatst en is de gevel er daarna overheen gemaakt, bij de andere helft van de woningen zijn de modules met gevelafwerking geplaatst, om vervolgens in het werk nog de naden af te dekken.

Bijna geheel biobased gebouwen

“Wat ik echt cool vind is dat hier door Barli tot zes laag hoog gebouwd is met structureel HSB, houtskeletbouw”, vertelt Marcel. “Voor de duidelijkheid: gebouwen in CLT, kruislaaghout, vind ik geweldig, maar vragen wel veel hout. Dit vind ik wat dat betreft ook echt een interessante benadering.”

SVP was coördinerend architect voor deze buurt en heeft de woningen voor de Alliantie en Stadgenoot ook uitgewerkt. De woningen voor Ymere zijn door FARO uitgewerkt.

Wat over tien jaar onder de grond achterblijft

Op veel vlakken komt circulair bouwen nog maar moeizaam van de grond, is het vaak nog duurder dan traditioneel bouwen, ziet Marcel. Waar de circulaire economie al wel realiteit is, is bij de bouwers van deze 3D-modules: ze nemen hun modules terug, knappen ze op, zetten ze opnieuw in, steeds opnieuw.

Hoe zit dat hier met de fundering van de gebouwen? Nemen de bouwers die over tien jaar ook mee? “Dat is waar ik nog buikpijn van heb”, geeft Marcel toe. Alles wat hier aan funderingspalen, kabels en leidingen in de grond zit, is nog niet circulair, dat blijft over tien jaar in de grond zitten.

Zou bijvoorbeeld de fundering hergebruikt kunnen worden voor de permanente bouw die hier over tien jaar zal verrijzen? In theorie is dat mogelijk, denkt Marcel, maar in de praktijk passen nieuwe plannen er vaak toch niet helemaal netjes op en wordt dan toch weer een nieuwe fundering gemaakt.

De bouw van flexwoningen, ook hier, is ingegeven vanuit het Rijk om op braakliggende of anders bestemde terreinen versneld woningen te realiseren om zo alvast wat ‘pleisters’ te kunnen plakken op de woningnood. Dat is op zich een goede gedachte, vindt Marcel, maar de kosten daarvan zijn en worden onderschat. “Wat kost het nou echt, het verplaatsen van die modules?”, vraagt hij zich hardop af. Op veel plekken is de business case rond flexwonen ook niet sluitend gekregen.

Deze woongebouwen bekijkend, vraag je je af of ze niet langer dan tien jaar kunnen blijven staan. De stedenbouw en architectuur heeft al een permanente kwaliteit. Daaraan zal het niet liggen.