QWA heeft A16 boven Rotterdam eigen identiteit gegeven

Eind vorig jaar is de verlenging van de A16 aan de noordrand van Rotterdam opgeleverd. Quist Wintermans Architekten (QWA) is samen met H+N+S Landschapsarchitecten en Trafique Landschapsontwerpers verantwoordelijk voor de ruimtelijke kwaliteit en inpassing van de nieuwe autosnelweg. “Deze rijksweg, en alle kunstwerken die daarbij horen, hebben we echt een eigen identiteit kunnen geven – dat is uniek!”

De verlenging van de A16 boven Rotterdam, van de kruising met de A20 aan de oostzijde van de stad (Terbrechtseplein) tot aan de nieuwe verbinding met de A13 ten noordwesten van de stad, betreft een hele nieuwe autosnelweg. “Op zichzelf is dat al een unieke opgave”, begint Joost Brands, architect en directeur van QWA. “Want in Nederland realiseren we bijna geen nieuwe autosnelwegen meer.”

“Maar wat ook uniek was, was dat voor deze autosnelweg echt een eigen identiteit gevraagd werd”, gaat Joost verder. Bij aanpassingen en verbredingen van bestaande wegen wordt over het algemeen voortgebouwd op wat er al is. Maar bij een helemaal nieuwe autosnelweg is er de kans om die echt een eigen identiteit te geven en die kans heeft QWA hier met beide handen aangegrepen. Daarbij werd in de tender de architectonische en landschappelijke kwaliteit echt gewaardeerd en ook geborgd.

“In ons ontwerp voor de verlenging van de A16 zijn we op zoek gegaan naar een patroon dat een spel van licht en donker zou opleveren, dat op een mooie manier zou kunnen verouderen, dat in zijn vormentaal tijdloos zou zijn, dat te verschalen zou kunnen zijn, en dat toegepast zou kunnen worden op verschillende materialen”, vertelt Frans de Bruin, projectleider bij QWA. Uit de kast pakt hij een vroege schetsmaquette, een papier met vouwlijnen die ruiten vormen. “Toen in een vergadering iemand over de Rotterdamse ruit begon, viel het concept op z’n plaats – dit moest het worden.”

Rustig en samenhangend beeld

“Wij ontwerpen met ‘de klare lijn’”, legt Joost uit in een verwijzing naar de tekentechniek die striptekenaar Hergé ontwikkelde, waarbij een verzameling van potloodlijnen in een enkele rake inktlijn werd samengepakt. In relatie tot het werk van QWA bedoelt hij ermee dat iedere lijn en ieder patroon van betekenis moet zijn. “Dat is hier het geval.”

“Bij het ontwerp van een autosnelweg is een rustig beeld natuurlijk heel belangrijk”, benadrukt Joost. De aandacht op de weg moet uitgaan naar het andere verkeer, naar de navigatie. “Het toegepaste ruitpatroon biedt – samen met het terughoudende kleurenpalet – die rust. Je begrijpt meteen wat het is. En het geeft deze rijksweg en alles wat daar bij hoort echt een eigen identiteit.”

“In de betonnen viaducten en wanden zijn de ruiten overal even groot”, legt Frans uit, “waardoor het ook een soort maatsysteem is.” Er zijn fietsbruggen waarvan de betonnen zijden van het brugdek één ruit hoog zijn, bij kleinere en grotere viaducten zijn de zijden anderhalf of twee ruiten hoog. Wanden zijn al gauw vier ruiten hoog.

Alleen bij de aluminium afwerking van de tunnelmonden is de ruit groter geschaald, omdat dat flinke vlakken zijn. Achter die geperforeerde aluminium panelen, gemaakt door Aldowa, is akoestisch materiaal bevestigd, en daarachter weer brandwerend materiaal. Die gelaagde opbouw werkte daar het beste, legt Joost uit.

In de tunnels zijn de onderste helft van de wanden wit gemaakt zodat het kunstlicht daardoor gereflecteerd wordt en er minder kunstlicht nodig is. Dat scheelt veel energie. Een antracietkleurige band op 2,5 hoogte begrenst het witte deel van de wand en direct de lijn waarop de schoonmaakmachine zijn borstel kan zetten. “Door de uitlaatgassen zul je zien dat de brandwerende bekleding erboven langzaam zwart wordt”, legt Joost uit: “Maar de witte wand daaronder kan steeds schoongeborsteld worden, en blijft zo een fris element in de tunnel.”

Inpassing in het landschap

De verlenging van de A16 ligt op de plek van een N-weg en moest zorgvuldig ingepast worden in het landschap. Dat betekende hier dat de weg voor het grootste deel verdiept ligt en dat deze ter hoogte van het Lage Bergse Bos in een lange tunnel gelegd is. Die tunnel is de Rottemerentunnel genoemd en duikt vanaf de zuidzijde gezien eerst onder de Rotte door om aan de noordzijde van het Lage Bergse Bos weer boven te komen.

Naast deze lange tunnel heeft QWA in totaal vijftien viaducten en tien lokale bruggen en tunnels ontworpen. Bij de grootste kunstwerken is de identiteit van de weg zeer zichtbaar gemaakt, bij de lokale bruggen en tunnels is qua vormgeving voortgebouwd op wat er al was.

De combinatie van de verdiepte ligging van de nieuwe autosnelweg en al die viaducten en tunnels zorgen ervoor dat het (verstedelijkt) landschap rond de weg misschien wel beter met zichzelf is verbonden dan voorheen. Ter hoogte van het nieuwe park, dat bovenop de tunnel is gerealiseerd, is dat zeker het geval, vindt Joost.

De herinrichting van het Lage Bergse Bos bovenop de tunnel en het landschap rond de autosnelweg zijn ontworpen door H+N+S Landschapsarchitecten en Trafique Landschapsontwerpers.

Energieneutrale rijksweg

Bij de tender heeft het consortium zelf voorgesteld om deze autosnelweg energieneutraal te maken, de eerste in Europa. Daarvoor waren simpel gezegd zonnepanelen en twee batterijen nodig. Bij die zonnepanelen heeft het ontwerpteam voorgesteld om deze te bundelen in zonnevelden en die te laten landen in de open ruimtes rond de drie knooppunten die de weg telt: in de ruimte tussen rondlopende wegen daar of er direct naast.

Tussen de stellages, waarop de zonnepanelen gemonteerd zijn, is ruimte over gelaten zodat zonlicht daar tussendoor kan vallen. “Dat is goed voor de begroeiing en de biodiversiteit eronder ”, legt Joost uit. Tegelijkertijd zijn de stellages zelf ook wat hoger gemaakt, 80 centimeter hoog: “Zodat schapen eronder kunnen grazen.”

De zonnevelden zelf hebben trouwens ook altijd een dubbelfunctie als plek voor waterinfiltratie en waterretentie.

Nog een interessant detail als het om het landschap gaat: bij de verbinding van de A16 met de A13 is richting het zuiden een leemhoudende zandwal gemaakt, die afgestoken is, en dus een verticaal vlak vormt. Het is de perfecte habitat voor solitair levende bijen en andere insecten. In de projectbegroting was een budget gereserveerd voor innovaties die gedurende het proces naar voren zouden komen. Binnen het consortium kon daarop gepitcht worden.

Dienstgebouwen

Terug naar de Rottemerentunnel. Deze is opgebouwd uit twee verkeersbuizen met een smalle buis ertussen. Dit zogenaamde middentunnelkanaal is 2,5 meter breed en dient als vluchtroute bij calamiteiten. Op een verdieping in de tussenbuis loopt de bekabeling die alle tunneltechnische systemen verbindt met de twee dienstgebouwen – één aan de noordrand van het Lage Bergse Bos en één aan de zuidrand – vanwaaruit de installaties worden gevoed, bediend en gemonitord.

De dienstgebouwen zelf zijn voorzien van een horizontale en verticale geleding om aan te sluiten bij de schaal van de bestaande bebouwing aan de randen van het bos. Voor de dakvorm is gekozen voor een sheddaktypologie: de karakteristieke zaagtandvormige daken laten daglicht toe en bieden ruimte voor zonnepanelen, terwijl het silhouet iets verraadt van de technische aard van de gebouwen.

QWA heeft ervoor gekozen de gevels van de dienstgebouwen te voorzien van hout waarvan de buitenlaag is verbrand volgens de oude Japanse Shou Sugi Ban-techniek. Deze methode maakt het materiaal duurzaam en nagenoeg onderhoudsvrij, en geeft het een natuurlijke craquelé-textuur. Met die gevel zullen de gebouwen, wanneer het bos straks volgroeid is, daar mooi in opgaan, denkt Frans.

Tijdelijk expogebouw

Tijdens de bouw van de autosnelweg heeft aan de rand van de projectlocatie een flink houten expogebouw gestaan, waarin een expositie te zien was over het project, en ruimte was voor projectgerelateerde overleggen en bijeenkomsten. QWA had het gebouw ontworpen, de expositie erin was ontworpen door Kossmandejong.

Het expogebouw had een losmaakbare, modulaire, houten constructie, zodat het na verloop van tijd ook weer ergens anders ingezet zou kunnen worden. En dat gebeurt nu ook. Het expogebouw is ondertussen gedemonteerd en wordt nu bij een ander bouwproject opnieuw opgebouwd.

“Het interessante aan de combinatie van projectruimte en expo was dat mock-ups van bijvoorbeeld de geluidsschermen naast het gebouw gerealiseerd konden worden”, vertelt Joost: “Zo kon het projectteam het beoordelen, maar kon het publiek tegelijkertijd ook zien hoe het zou worden.” Gedurende de bouw hebben zo’n 100.000 mensen het expogebouw bezocht, veel meer dan verwacht werd.

Tot het einde erbij betrokken

QWA is tot het einde bij het project betrokken geweest en is ook nu nog betrokken bij het zetten van de laatste puntjes op de i. Wat dat betreft is een voorbeeldig proces doorlopen waarin de ruimtelijke kwaliteit all the way geborgd is. En dat zie je aan het eindresultaat af, benadrukt Joost. Dat de balk, die een viaduct draagt, eindigt in de ronding van de kolom eronder. Dat het beton coherent van kleur is. Dat de verlichting mooi geïntegreerd is. Dat het ruitpatroon overal scherp is. Ga zo maar door. Joost: “In de beleving van alle gebruikers maakt dat echt het verschil!”

De verlenging van de A16 aan de noordrand van Rotterdam is gerealiseerd door consortium De Groene Boog (een combinatie van Mobilis, Croonwolter&dros, Besix, Dura Vermeer, Van Oord, John Laing en Rebel). Aan het project is tien jaar ontworpen en gebouwd.