De grootschalige vernieuwbouw van het Paleis van Justitie in Den Haag door het consortium Nudus, Hub architecten, ABT, en Karres en Brands is een volgende fase ingegaan. Architect Tim Brans van Nudus licht de ambities en ontwikkelingen nader toe.

Het bestaande ensemble van circa 80.000 m² aan de Utrechtsebaan in het hart van Den Haag omvat de brutalistische Sevenhuijsen-gebouwen uit de jaren zeventig (P1 laag en P1 hoog) en de hoogbouw P2 uit de jaren negentig van architect Niek van Vugt van het bureau Ellerman Lucas Van Vugt. Bij de noodzakelijke vernieuwing van de gebouwen heeft het Rijksvastgoedbedrijf niet gekozen voor sloop en vervanging, maar voor maximaal behoud en hergebruik. Daarbij wordt uitgegaan van en gewerkt aan een eindresultaat van een getransformeerd ensemble dat een vergelijkbare kwaliteit zal bezitten als nieuwbouw. Er wordt uitgegaan van een totale bouwtijd van circa acht jaar waarbij grote delen steeds in gebruik blijven.

Hoge standaard wat betreft circulair bouwen

Tim schetst de onderliggende ambities bij het project. “Toen wij aan de tender begonnen werd vrij snel duidelijk dat dit een complexe opgave en proces zouden gaan worden. Dat heeft te maken met de wens van het Rijksvastgoedbedrijf om met de circulaire transformatie van het omvangrijke complex toonaangevend te zijn. Maar er werd ook gestuurd op de continuering van de rechtspraak en aanverwante activiteiten gedurende de bouw. Uit eerder onderzoek was gebleken dat de optie van sloop-nieuwbouw, met een verplaatsing van de diensten en medewerkers naar een tijdelijke locatie elders niet haalbaar en te kostbaar zou worden. Dat was eerder bij de bouw van het Paleis van Justitie in Amsterdam wel zo aangepakt met de tijdelijke rechtbank naar ontwerp van cepezed (2016-2022).”

Faseringsontwerp

Het leidde ertoe dat Nudus en Hub gevraagd werden om als onderdeel van de opgave ook een faseringsontwerp te maken. Daarbij dienden alle achtereenvolgende stappen naar het eindresultaat ook ontworpen te worden. In de komende jaren zullen in achtereenvolgende stadia de verschillende gebouwen transformeren waarbij de betreffende justitiële medewerkers steeds doorverhuizen naar een ander gebouw in het complex of in de directe omgeving ervan. Een van de bruggebouwen over de Utrechtsebaan die niet tot het complex behoort zal daarbij als surplus fungeren.

Tim: “We beginnen bij de laagbouw van Van Sevenhuijsen en werken vervolgens tegen de klok in aan de opeenvolgende bouwdelen. Uit het faseringsontwerp is gelukkig gebleken dat het allemaal kan.” De ontwerpers, opdrachtgevers en bouwers zien zich bovendien ook geconfronteerd met een zeer beperkte ruimte voor de bouwplaats op de binnenstedelijke locatie met een hoge bebouwingsdichtheid. De circulaire ambitie om bij de bouw zo min mogelijk materiaal af en aan te voeren betekent dat de druk op de schaarse ruimte aanzienlijk zal zijn.

Nabijheid eengezinswoningen

Een ander complex onderdeel van de opgave is de aanwezigheid van een rij eengezinswoningen direct naast het complex. Tim: “Die nabijheid vraagt veel aandacht en zorgvuldigheid natuurlijk. Een voorbeeld daarvan is een zogenaamde ‘auralisatie’-sessie die kortgeleden voor deze bewoners werd georganiseerd. Daarbij werd in een speciale ruimte een simulatie van het te verwachten bouwlawaai gedaan.”

Maar ook in het algemene communicatietraject met bewoners is veel informatie geproduceerd en gedeeld over zaken rond bezonning, groenprogramma en verkeersbewegingen rond het complex. Zeker ook omdat sommige delen van het complex in volume zullen toenemen. De afstand tussen het complex en omliggende bebouwing wordt dus op bepaalde plekken wat kleiner.

Op andere punten worden onderdelen juist kleiner of lager. Een van de vooralsnog meest opvallende voorbeelden daarvan is het verdwijnen van de karakteristieke schuine bovenzijde van de hoogbouw van architect Niek van Vugt. Tim: “Het is natuurlijk jammer omdat die bovenste verdieping een prachtig uitzicht op Den Haag biedt. Maar de ruimte is momenteel alleen met een trap te bereiken en dat voldoet niet aan de hoge eisen voor toegankelijkheid die bij dit type gebouwen horen. Tenslotte is ook de oriëntatie van het schuine dak helaas ongunstig voor het plaatsen van zonnepanelen.”

Hergebruik van natuursteen en glas

Tim legt uit dat het gehele project feitelijk opgehangen kan worden aan drie verhaallijnen: circulair hergebruik, het vergroenen en vermenselijken van de bestaande kolos, en het zorgvuldig voortbouwen op het idioom van Frank Sevenhuijsen.

De hoge ambitie om dit grote complex circulair te transformeren is verreweg het meest ingrijpend. De inzet is om al het bestaande gevelglas, de houten kozijnen van de P1-laagbouw en het natuursteen van alle drie de delen zo integraal mogelijk te hergebruiken in de nieuwe ingrepen. Beschikbare materialen vormden het vertrekpunt van het ontwerp. Het credo is dat waarde ontstaat door herinterpretatie van het bestaande.

Het is voor Nudus en Hub zowel een verkenning als ontdekkingstocht naar wat er kan en hoe dat vervolgens gedaan kan worden. Tim: “We zijn begonnen met een onderzoek en analyse naar waar de meeste impact met circulaire transformatie gemaakt kon worden. Dat bleek het behoud van het casco te zijn in combinatie met een zo optimaal mogelijk hergebruik van de natuurstenen gevelpanelen en het glas. Al in de competitiefase zijn we begonnen met een onderzoek van de bestaande gevels en de manier waarop het nieuwe ontwerp die als bron kon gebruiken.”

Die ‘oogstkans’ typeert Tim als een geschenk. “Natuursteen in de kwaliteit en overmaat zoals die door Sevenhuijsen werd toegepast kennen we tegenwoordig nauwelijks nog. Voor een justitieel gebouw is natuursteen echter onverminderd passend vanwege de voorname uitstraling ervan. Maar het nieuw delven van natuursteen is tegenwoordig ethisch niet meer te verdedigen. Dus werden we uitgedaagd tot een grondige studie van de werkwijze en vooral maatvoering van Sevenhuijsen. Daaruit bleek dat alle gevelpanelen een gelijke breedte, maar afwijkende hoogte hebben. Vanuit de ambitie van maximaal hergebruik zijn we vervolgens aan het puzzelen geslagen. Met de vrijheid om grotere panelen wel te kunnen verzagen kwamen we uiteindelijk tot een score van 94 procent hergebruik.” Omdat de circulaire transformatie gecombineerd wordt met een voortdurend gebruik van de gebouwen fabriceerden de architecten ook al stroomdiagrammen die het oogsten van materiaal in fases zal begeleiden.

Samenwerking maakindustrie vroeg in proces

Een belangrijk inzicht was ook om al in deze fase contact te leggen met natuursteenbedrijven. Dankzij een beschikbaar gesteld onderzoekbudget van het Rijksvastgoedbedrijf konden die gezamenlijk testen uitvoeren op de mate waarin gevelpanelen ook feitelijk her te gebruiken waren. Voor Nudus vormt dit nadrukkelijk een geleerde les. Het laat namelijk zien dat bij circulair bouwen de volgordelijkheid van ontwerp, ontwerpende partijen en uitvoerende fases en bedrijven verandert.

Tim: “Het ontwerpproces moet veranderen bij circulair bouwen. Er dienen dan namelijk al stappen gezet te worden die te maken hebben met de uitvoering; getuige het onderzoek en de analyse van deze natuursteenbedrijven. Dat onderzoek moet dus naar voren gehaald vanwege het risico dat die aannemers lopen met hergebruikt materiaal bij een latere aanbesteding. Het betekent echter ook dat de uitkomsten van dergelijk onderzoek in de ontwerpfase aanleiding kunnen zijn om het ontwerp aan te passen. Dat inzicht en bewustzijn moet in de gehele bouwkolom nog krachtig postvatten.”

Hergebruik van het glas

Waar het onderzoek vooralsnog het hergebruik van natuursteen gevelpanelen betrof ligt dat voor wat betreft het hergebruik van glas nog in het verschiet. Tim voorziet daar ook de nodige uitdagingen. “We hebben ontworpen vanuit een aanname, maar zonder inzicht in de haalbaarheid van het hergebruik van glas. Hier gelden bovendien ook ingewikkelde en meer technische criteria. Denk aan aspecten als isolatie, duurzaamheid en veiligheid. Tel daarbij het verschil in soorten en diktes van glas bij de verschillende gebouwen uit verschillende periodes op en je kunt je een voorstelling van de complexiteit maken.” Tim verwacht vooralsnog veel van het toepassen van folies en bij- of hervullen van bestaande dubbele beglazing met ander gas.

Vergroenen en vermenselijken

De tweede verhaallijn van het project is het vergroenen en vermenselijken van de bestaande kolos. Voor het groenplan wordt de visie en kennis van Karres en Brands ingezet. Het is zowel voor de gebruikers, maar ook voor de inbedding van het complex in de stedelijke context een belangrijke factor. Het ontwerp wil nadrukkelijk de relatie met buiten, daglicht en seizoenen versterken.

Het vergroenen en vermenselijken van het complex raakt aan verschillende aanpassingen die nodig zijn voor een geactualiseerd gebruik van een Paleis van Justitie anno 2026. De condities waaronder de rechtspraak tegenwoordig moet plaatsvinden zijn sinds de oplevering van de gebouwen van Sevenhuijsen en Van Vugt immers ingrijpend veranderd. Het aspect van een veilige werkomgeving van rechters, advocaten en andere justitiële medewerkers is door verschillende ontwikkelingen urgent geworden.

Daktuin

Voor Nudus en de andere betrokken ontwerpers vormden die eisen een bijzondere uitdaging. Tim: “Bij nieuwbouw kun je dit soort wensen eenvoudiger leidend maken in het ontwerp. Nu moet je veel inventiever zijn om ze in een het keurslijf van bestaande bouw in te passen. Maar door de vondst om bepaalde routes via het verhoogde dak van de laagbouw te laten lopen, konden we de puzzel oplossen.”

Op het dak wordt een eigentijdse interpretatie van het klassieke peristylium geïntroduceerd: een overdekte buitenroute die de gebruikersstromen organiseert naar de juiste verticale kernen en zo de magistraten een veilige, aangename route biedt naar de zittingszalen. Als bijkomend voordeel van die route en deels open ruimte was de combineerbaarheid ervan met groen en lucht. Medewerkers zullen zich op geheel natuurlijke wijze in een open en groene ruimte begeven alvorens weer in het gebouw af te dalen.

Die vanzelfsprekendheid van toevoegingen, verbindingen en koppelstukken tussen gebouwdelen en gebouwen zal ook in andere delen van het toekomstige complex zichtbaar worden, zoals bijvoorbeeld bij de personeelsentree op het niveau van het souterrain en de toevoeging van veel houten gebouwdelen als zichtbare accentuering van een derde tijdslaag, die op langere termijn bovendien weer losmaakbaar is.

Voortbouwen op het bestaande

Bij het actualiseren en deels openen van gebouwen hebben de architecten dankbaar voortgeborduurd op, met name, de architectonische kwaliteiten en overmaat van Sevenhuijsen. Tim: “We hebben zijn visie en keuzes echt ontdekt en leren waarderen. Een voorbeeld daarvan is het hergebruik van de Groninger sleufsteen bij de toekomstige entree. Sevenhuijsen gebruikte die steen in allerlei verschillende metselpatronen door het gebouw. Wij hebben die als panelen geoogst en gebruiken het als een soort symbool en herinnering van de schoonheid van circulariteit.” Ook in andere delen van het interieur staat behoud of herinterpretatie centraal. De ruwe grindbetonvloeren uit de jaren ‘70 worden opgeschuurd en krijgen de uitstraling van een rijk terrazzo. Houten panelen worden opnieuw toegepast en de karakteristieke glazen bouwstenen keren terug in het ontwerp.

Daarmee voegt het ontwerpteam nog een verassende en tegelijk aangenaam vertrouwd voelende dimensie van circulariteit aan het complex en de opgave toe. Namelijk die van het hergebruik van ruimtelijke elementen of materialen door het citeren van eerdere ontwerpers. Het is een architectonische vorm van gelaagde rijkdom die natuurlijk al langer wordt toegepast in het vakgebied. Maar in combinatie met materiële, duurzame circulariteit worden het zowaar twee gelijk glanzende zijden van eenzelfde medaille.

Planning

Het team van Nudus, Hub architecten, ABT en Karres en Brands werkt momenteel aan de afronding van het gefaseerde, technische ontwerp. Begin 2027 wordt het project op de markt gebracht, met als ambitie om samen met het Rijksvastgoedbedrijf en de toekomstige aannemer een nieuwe norm te zetten voor circulair rijksvastgoed.