Leon Sebregts

Tijd om te oogsten

5 mei, 9:00

Tot ver in de negentiende eeuw was het de normaalste zaak van de wereld: hergebruik van gebouwen en materialen. In een economie zonder fossiele brandstoffen waren de winning van grondstoffen, de verwerking tot bouwmaterialen en het transport naar de bouwplaats moeizame en dure ondernemingen. Hergebruik was de praktische en goedkope optie.

In bestekken voor openbare werken beschreven clausules tot in detail hoe hergebruik van materialen moest worden gegarandeerd. Te slopen gebouwen werden per opbod verkocht aan slopers of aannemers, die bereid waren grof geld te betalen voor de materialenbronnen. In de centra van grote steden hadden sloopbedrijven grote magazijnen of verkochten zij herbruikbare materialen en elementen rechtstreeks vanaf de bouwplaats.

Voor bouw- en architectuurhistorici zijn de recyclepraktijken een ware goudmijn. Niets is mooier dan tijdens veldwerk verschillende bouwfasen bloot te leggen, bouwsporen te duiden of de oorsprong van hergebruikte materialen te herleiden. Bij het bestuderen van ‘jonger’ erfgoed, zeg vanaf 1900, zijn de ontdekkingen vaak minder groot. Ergens in de twintigste eeuw raakte hergebruik uit de gratie. Door de industrialisatie, massaproductie en stijgende loonkosten viel de motivatie ervoor weg. Nieuw was makkelijker, sneller, goedkoper en in de ogen van de moderne beweging gewoonweg beter. Een obsessie met certificeringen en garanties maakte hergebruik nog ingewikkelder. Bouwmaterialen werden in feite wegwerpproducten.

Gelukkig groeit de laatste jaren het besef van het belang van hergebruik. De omslag in de waardering van bestaande gebouwen en materialen komt deels voort uit de noodzaak om duurzaam met onze planeet om te gaan en de wil om cultureel erfgoed te behouden, maar net als eeuwen geleden is een derde drijfveer banaler. It's the economy, stupid! De toenemende onzekerheid in de wereld leidt tot prijsstijgingen van grondstoffen, materialen, energie en transport. Meer en meer partijen beseffen dat bouwen met wat er al is verstandiger is dan nieuwe materialen uit verre buitenlanden te halen. Het excuus dat hergebruik duurder, tijdrovender of risicovoller is, houdt steeds minder stand.

Mij maakt het eerlijk gezegd niet zoveel uit waar we de revival aan te danken hebben; het is vooral het resultaat dat telt. Behoud en hergebruik leveren gelaagde gebouwen en plekken op, boordevol karakter. Verleden en heden zijn er continu met elkaar in gesprek. Het zijn herkenbare omgevingen waar mensen zich thuis voelen en ook zelf eerder duurzaam gedrag vertonen. Het mes snijdt dus aan twee kanten. Wie nu zaait, kan straks oogsten.

Een fraai project waarbij materialen en elementen ter plaatse worden geoogst en hergebruikt, is de renovatie van het Paleis van Justitie in Den Haag. Onder regie van eigenaar het Rijksvastgoedbedrijf werken Nudus, het Belgische Hub architecten, ABT en Karres en Brands op dit moment aan de technische uitwerking van het ontwerp. Omdat ik in 2021 voor het Rijksvastgoedbedrijf een cultuurhistorische verkenning van het gebouw opstelde, bekeek ik de renders die afgelopen maand bij een artikel op Architectenweb verschenen met extra belangstelling.

Ik was vooral benieuwd of de menselijke maat, die rijksarchitect Frank Sevenhuijsen halverwege de jaren zeventig in het kolossale gebouw wist aan te brengen, na de renovatie behouden blijft. Met tactiele afwerkingen in behapbare proporties (stenen, tegels, panelen en latten) zorgde hij ervoor dat gebruikers zich op een prettige manier tot het gebouw kunnen verhouden. Grote ramen versterken het gevoel onderdeel te zijn van de stad en maken oriëntatie eenvoudig.

De renders laten zien dat behoud en herinterpretatie van bestaande structuren en materialen het uitgangspunt vormen bij de renovatie. Form follows availability. De gevels van de laagbouw uit 1975 krijgen door een intelligente herschikking van de oorspronkelijke platen Pools graniet een nieuw maar vertrouwd gezicht. De kantoortoren die de begin dit jaar overleden architect Niek van Vugt in 1996 toevoegde, wordt herontworpen op basis van de bestaande gevelpanelen van Braziliaans graniet. Natuursteen in de kwaliteit en hoeveelheid die Sevenhuijsen en Van Vugt toepasten, is vandaag de dag economisch én ethisch nauwelijks voorstelbaar. Voor dit voorname gebouw is het echter onverminderd passend. Weggooien na dertig of vijftig jaar zou een doodzonde zijn.

Binnen worden de kenmerkende grindbetonnen vloertegels uit de jaren zeventig opgeschuurd waardoor ze de rijke uitstraling van terrazzo krijgen. Wanden van betonsteen en Groninger sleufsteen (jaren zeventig) en glazen bouwstenen (jaren negentig) blijven behouden. Sevenhuijsen paste hout toe om het interieur te verzachten en gebruikers te begeleiden en te omarmen; het huidige ontwerpteam voegt ook in hout een nieuwe tijdlaag toe met dezelfde kwaliteit en functie.

Het oogsten en hergebruiken van materialen is vooral kansrijk bij jong, naoorlogs erfgoed, waarbij de authenticiteit van materialen vaak ondergeschikt is aan het architectonisch concept. Met de renovatie van het Paleis van Justitie laat het Rijksvastgoedbedrijf zien het goede voorbeeld te willen geven. Om andere opdrachtgevers over de streep te trekken, wordt het misschien tijd voor een oogstsubsidie. Hergebruik is goed voor de economie (VVD!), ecologie (D66!) en emotie (CDA!). En bovendien: het maakt het werk van de bouw- of architectuurhistoricus in de toekomst een stuk interessanter.

Leon Sebregts is zelfstandig architect en architectuurhistoricus en houdt zich met name bezig met architectuurhistorisch onderzoek naar jong erfgoed. Hij is lid van de Commissie Omgevingskwaliteit in zijn woonplaats Utrecht.

Trefwoorden

hub architecten column leon sebregts den haag nudus paleis van justitie circulair bouwen

1	Winnaars ideeënprijsvraag Alkmaars Kanaalschiereiland bekendgemaakt dinsdag, 27 oktober
2	De Maasbode biedt gestapelde woonbuurten in centrum van Rotterdam woensdag, 28 oktober
3	Gebiedsontwikkeling Westerpark West in Amsterdam voltooid vrijdag, 30 oktober
4	Vocus architecten wil stedenbouwkundige kwaliteit verbeteren met Utrechts woongebouw dinsdag, 27 oktober
5	Universiteit Utrecht zoekt nieuwe bestemming voor loopbrug Mart van Schijndel maandag, 26 oktober

Gerelateerde nieuwsberichten

Office Overzee zet hergebruikt materiaal in bij kleine kunstenaarsstudio

30 juni

Column

Grensgeval

2 juni

Circulaire renovatie Paleis van Justitie in Den Haag: ‘Hier worden bakens verzet’

2 april

Column

Winnaars en verliezers

1 september

Column

Voorbij de tijdelijkheid

7 april

6 oktober

3 maart

Van de Ven, Nudus en Buro Sant en Co ontwerpen 265 woningen in Vliertpoort Den Bosch

13 oktober

Toon alles

Andere nieuwsberichten

BDG geïnspireerd door opzet dorp voor ontwerp internationale schakelklas Ter Apel

30 oktober, 3:18

In Ter Apel is een gebouw voor de internationale schakelklas Westermarke in gebruik genomen. Het complex biedt plek aan jongeren van twaalf tot achttien jaar, die vanuit verschillende landen hun weg proberen te vinden in het Nederlandse onderwijs.

Harvey Otten/XOOMlab en Ruimtemaken completeren met Kickstart transformatie bedrijventerrein tot woonwijk

30 oktober, 1:31

Met het project Kickstart wordt de transformatie van de Rijnhaven in Alphen aan den Rijn van een verlaten bedrijventerrein tot een bedrijvige woonwijk voltooid.

Gebiedsontwikkeling Westerpark West in Amsterdam voltooid

30 oktober, 12:11

Op de plek van een voormalig kantorencomplex van ING in de Brettenzone zijn vijftien gebouwen met in totaal 921 woningen gerealiseerd. De gebouwen zijn ontworpen door verschillende architecten, MVRDV is verantwoordelijk voor het masterplan.

Gouden Piramide 2026 naar renovatie De Nederlandsche Bank

30 oktober, 11:08

De rijksprijs voor inspirerend opdrachtgeverschap, waaraan een trofee en een geldbedrag van 75.000 euro zijn verbonden, werd donderdag uitgereikt door minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening Elanor Boekvelt-O’Sullivan.