Leon Sebregts

Voorbij de tijdelijkheid

7 april, 9:00

Of ik al eerder bij hen op kantoor was, vroeg mijn gastheer toen ik een paar weken geleden een afspraak had bij ontwikkelaar Schipper Bosch in Amersfoort. “Ja”, was mijn antwoord, “maar de vorige keer was jullie kantoor nog een museum en stond het niet in Amersfoort, maar in Almere.”

Ook Almere was niet de eerste halteplaats van De Paviljoens. De Gentse architecten Paul Robbrecht en Hilde Daem ontwierpen de vijf oversized ‘treinwagons op poten’ voor de kunstmanifestatie Documenta IX in het Duitse Kassel in 1992. Ze zochten een manier om schilderijen tentoon te kunnen stellen in het Karlsauepark in de riviervallei nabij het stadscentrum. Bij eerdere edities waren in het park vooral sculpturen te zien, maar de eveneens Belgische curator Jan Hoet wilde er ook schilderijen tonen in een directe confrontatie met hun oorsprong: het landschap en het licht.

Het beeld van stilstaande treinwagons was een bewuste keuze. De planvorming voor Documenta IX vond plaats vlak voor de eenwording van Duitsland. In het niemandsland tussen oost en west zagen Robbrecht en Daem verlaten stations en stilstaande treinen als stille getuigen van een gebrek aan verbinding. De treinreferentie sloot naadloos aan bij de tijdelijkheid van de presentatie en de vergankelijkheid van de getoonde kunst. Aankomst en vertrek.

De Aue Paviljoens, zoals ze toen nog heetten, braken radicaal met de neutrale white cube. Aan de zuidoostzijde, richting het park, waren de gevels grotendeels van glas als ‘muren van licht’. De schilderijen baadden in het zonlicht. Twee hellingbanen leidden naar de opgetilde paviljoens, die via loopbruggen met elkaar waren verbonden. Door de verspringing van de gebouwen was er geen centrum maar ontstond een lineair parcours met verrassende diagonale doorzichten. Tijdens de honderd dagen van de Documenta fungeerden de Aue Paviljoens als ontmoetingsplek. Overdag picknickten bezoekers in het gras in de schaduw van de verheven volumes, ‘s nachts sliepen ze er zelfs onder.

Hoewel de Aue Paviljoens slechts voor de duur van de Documenta waren ontworpen, werd ze een langer leven gegund. In 1994 herrezen ze in Almere als Museum De Paviljoens. Het tijdelijke, flexibele karakter sloot wonderwel aan bij de pionierende en naar een culturele identiteit zoekende stad. Net als in Kassel daagden De Paviljoens kunstenaars in Almere uit tot het uiterste te gaan. Ze ontwierpen installaties in, op, onder, tussen en dwars door de gebouwen, wat tot dan toe alleen mogelijk was in kraakpanden of het eigen atelier.

In 2005 maakte ik kennis met De Paviljoens, toen het museum als inspiratiebron diende voor mijn afstudeerproject bij Bouwkunde. De voorgeschiedenis in Kassel bestudeerde ik uitvoerig, maar vooral de ervaring in Almere maakte indruk. Ik zag er een prachtige expositie van Job Koelewijn. De indringende geur van de duizenden bouillonblokjes waarmee hij een van de paviljoens van binnen bekleedde, kan ik bijna nog ruiken. Oud-directeur Macha Roesink omschrijft in een publicatie naar aanleiding van het tienjarig bestaan van het museum treffend wat ik ook ervoer tijdens mijn bezoek: “De Paviljoens zijn als een persoon die zorgt dat het altijd weer goedkomt, wat je er ook organiseert. De ervaring van de ruimte is zo bijzonder dat het gebouw zelf al een bezoek waard is om te bekijken, te onderzoeken of simpelweg in te vertoeven. Elke dag is het alsof de omringende bomenpartij en de stad een onderdeel vormen van de ruimte binnen. Het gebouw als publieke ruimte waarbij de beeldende kunst in daglicht kan baden.”

Ruim twintig jaar later was ik opnieuw in De Paviljoens, ditmaal in Amersfoort. Nadat Museum De Paviljoens in 2013 was opgeheven, werd het gebouw aangekocht door Schipper Bosch. Sinds 2014 fungeert het als kantoor en ‘plaatsmaker’ in de gebiedsontwikkeling De Nieuwe Stad.

Bij elke verhuizing pasten Robbrecht en Daem de configuratie van de wagons aan. Terwijl De Paviljoens in Kassel lineair waren opgesteld en zich met hun glasgevels naar het landschap richtten, waren ze in Almere meer op elkaar betrokken en naar binnen gekeerd. De gebouwen kregen een warmere jas van isolatie en dubbelglas, en de loopbruggen werden overkapt; zaken die tijdens het zomerse verblijf in Kassel niet nodig waren. In Amersfoort is vanwege de beperkte ruimte gekozen voor een compactere opstelling met wisselende oriëntaties.

Gebouwen zijn doorgaans ontworpen voor een specifieke plek: zwaar, materieel en onbeweeglijk. De Paviljoens laten zien dat architectuur zich aan kan passen, kan meebewegen met veranderende omstandigheden en zelfs kan reizen zonder aan zeggingskracht te verliezen. Een sterk architectonisch concept kan de tijdelijkheid overwinnen. De Paviljoens zijn als een trouwe reisgenoot, die je de schoonheid, het karakter en de potentie van een plek laat zien. Of dat nu een heuvelachtige vallei in Kassel is, een vlakke polder in Almere of een industrieel herontwikkelingsgebied in Amersfoort.

De Paviljoens staan aan de vooravond van hun volgende reis. Schipper Bosch vertrekt binnenkort om twee kilometer verderop in het architectuur- en bouwhistorisch minstens zo interessante Fläktgebouw van architect Peter Gerssen een nieuwe ontwikkeling aan te jagen. Na de verkoop van De Paviljoens krijgt de locatie in De Nieuwe Stad een permanente invulling.

Ik ben benieuwd waar ik De Paviljoens een volgende keer ga tegenkomen. In Rotterdam schijnen ze nog een duurzaam icoon te zoeken...

Meer over De Paviljoens op de websites van Robbrecht en Daem architecten, De Nieuwe Stad en Schipper Bosch.

Leon Sebregts is zelfstandig architect en architectuurhistoricus en houdt zich met name bezig met architectuurhistorisch onderzoek naar jong erfgoed. Hij is lid van de Commissie Omgevingskwaliteit in zijn woonplaats Utrecht.

Trefwoorden

robbrecht en deam architecten tijdelijkheid column de paviljoens robbrecht en daem leon sebregts aue paviljoens hergebruik

1	Hoogste elftallen van Ajax nemen nieuw gebouw op De Toekomst in gebruik woensdag, 11 november
2	Plan voor wijk met 2.300 woningen op terrein Máxima MC Eindhoven woensdag, 11 november
3	Rinske Wikkerink verlaat Kraaijvanger en begint eigen bureau dinsdag, 10 november
4	Lunchevents rond parametrisch ontwerpen en overkoepelende systemen voor AI op Digibouw 2026 woensdag, 11 november
5	Houten woongebouw verlevendigt achterkant van winkelcentrum maandag, 9 november

Gerelateerde nieuwsberichten

3 maart

2 juni

5 mei

Nieuw leven voor De Paviljoens in Amersfoort

1 september 2014

Column

Winnaars en verliezers

1 september

6 oktober

3 november

Toon alles

Andere nieuwsberichten

Dubbel blok met woningen en andere functies op Peperkliplocatie Schiedam

13 november, 3:47

Op de Peperkliplocatie in Schiedam-Oost, waar nu nog een basisschool staat, komt een dubbel blok met onder meer 232 woningen. MoederscheimMoonen Architects en Orange Architects ontwerpen elk een deel van het Peperkwartier.

Tentoonstelling van OMA/AMO onderzoekt rol en betekenis van winkelcentra

13 november, 1:21

‘The Mall’ toont inzichten uit recent onderzoek van OMA/AMO naar de invloed van het winkelcentrum als architectonische en stedenbouwkundige typologie.

Woningbouwproject Verra van MVRDV in Boston opgeleverd

13 november, 11:48

In de Amerikaanse stad Boston is een wooncomplex met 343 appartementen naar ontwerp van MVRDV voltooid. Het uit twee gebouwen bestaande Verra bevindt zich op de nieuwe Enterprise Research Campus.

Speeltoestel Aldo van Eyck in tuin Burgerweeshuis geplaatst

12 november, 3:13

De plaatsing maakt deel uit van de ecologische en cultuurhistorische herinrichting van de buitenruimte rond het Burgerweeshuis, waarbij het oorspronkelijke ontwerp en gedachtegoed van Van Eyck als inspiratiebron dienen.

Mathenesse aan de Maas wint de Van der Leeuwprijs 2026

13 november, 2:15

Bij dit initiatief worden bewoners, ondernemers en andere partijen in de Rotterdamse wijk Mathenesse bij elkaar gebracht via huiskamerconcerten, het jaarlijkse Lentefeest, groene initiatieven en bewonersbijeenkomsten.