Abonneer je nu op onze nieuwsbrieven!

Abonneren

Nee, bedankt

Ja, denk met me mee rond de
materialisering van mijn project

Leon Sebregts

Shake hands

3 maart, 9:00

Naast de perfecte titel voor een eerste column is het ook een van de meest interessante fenomenen uit de twintigste-eeuwse architectuurgeschiedenis: ‘shake hands’. Jaap Bakema introduceerde de term om het werk van Willem van Tijen uit de jaren dertig en veertig te karakteriseren. Met het ‘huwelijk van baksteen en beton’ doorbrak Van Tijen op elegante wijze het vooroorlogse, gepolariseerde debat tussen het traditionalisme van de Delftse School en het modernisme van het Nieuwe Bouwen. Voor een passende Nederlandse vertaling van shake hands houd ik me aanbevolen (‘handgeschud’, ‘handdruk’?).

Tijdens en direct na de Tweede Wereldoorlog reikten de functionalisten en de traditionalisten elkaar de hand (‘handreiking’, dat moet het zijn!) om samen de wederopbouw van Nederland vorm te geven. In het landsbelang sprongen vertegenwoordigers van de verschillende stromingen over hun eigen schaduw heen. Met Van Tijen als een van de drijvende krachten werden al in 1941 gezamenlijke plannen gesmeed tijdens de zogenaamde Doornse Leergangen en een daaropvolgend jongerencongres een jaar later. Dankzij de oprichting van een groot aantal studiecommissies kon de wederopbouw vanaf 1945 voortvarend van start.

Gelukkig is er op dit moment geen sprake van een noodzakelijke wederopbouw. Toch staan we voor vergelijkbare uitdagingen als vlak na de oorlog. Ook nu is de vraag naar woningen groot en bevinden we ons in een race tegen de klok om straatjes, wijken of steden bij te bouwen en in bestaande steden en dorpen te verdichten, te transformeren, te splitsen en op te toppen. In plaats van samen de uitdagingen aan te gaan, trekken we ons vanwege de tijdsdruk juist terug op onze eigen eilandjes. Dit keer is het geen richtingenstrijd zoals voor de Tweede Wereldoorlog, maar lijken de verschillende disciplines in het bouwproces uit elkaar te zijn gegroeid. Vastgoedprofessoren, Bouwend Nederland en in hun kielzog de politiek zien het ‘optimaliseren van de bouwketen’ als oplossing. Een aaneenschakeling van disciplines leidt echter nooit tot de beste en snelste oplossing, gelijkschakeling en synergie wel. Shake hands is dus wederom het devies.

Als architect en architectuurhistoricus ervaar ik vrijwel dagelijks dat de synergie ontbreekt. Tussen onderzoek en ontwerp gaapt in de praktijk vaak een diepe kloof. Voor sommige ontwikkelaars en aannemers is een architectuur- of cultuurhistorisch onderzoek een hindernis, een noodzakelijk kwaad om een plan langs de monumenten- of erfgoedcommissie te loodsen. Bijna wekelijks krijg ik de vraag of ik op stel en sprong een complete cultuurhistorische verkenning kan opstellen voor een herbestemming hier of een verdichtingsopgave daar. Mosterd na de maaltijd! Bij de start van het ontwerpproces is een onderzoek geen blok aan het been, maar een bron van inspiratie. Het leidt steevast tot een gelaagder plan waarin alle puzzelstukjes op hun plaats vallen. En meestal tot een plan dat op de complimenten van de commissie kan rekenen.

Een mooi voorbeeld is de herbestemming van de paddenstoelvormige kantoortoren die Abe Bonnema in de jaren zeventig in Leeuwarden voor de Postgiro ontwierp. Ontwikkelaar Reales en EVA Architecten lieten in een vroegtijdig stadium een cultuurhistorische verkenning opstellen. Het resultaat: een prachtig herbestemmingsontwerp dat de erfgoedwaarden versterkt én een zeer vlot ontwerp- en bouwproces. Binnenkort nemen de bewoners hun intrek.

De toren zelf is trouwens het resultaat van een inspirerende wisselwerking tussen twee ogenschijnlijke tegenpolen. De flamboyante kunstenares Marte Röling voorzag het gebouw van de uiterst zakelijke Bonnema van de nodige kleur. Hoewel Bonnema zelf ook inzag dat zijn betonnen toren best wat levendigheid kon gebruiken, had hij niet voorzien dat Röling zó zou uitpakken. Bonnema gaf een vinger, Röling nam de hele hand. Letterlijk! Haar eigen handen stonden model voor de abstracte uitvergrotingen die overal in het gebouw terugkomen: op de kernwanden, in de patio en aan de gevel.

Nu de herbestemming in Leeuwarden bijna is voltooid, steekt de kleurrijke popart van Röling opnieuw vrolijk af tegen de vijftig tinten grijs van Bonnema. Na een zorgvuldige restauratie siert ook haar 6,5 meter hoge lichtkunstwerk Schrijvende Hand weer trots de top van het voormalige Girokantoor. Klaar om aan het gebouw en de stad een nieuw hoofdstuk toe te voegen.

Leon Sebregts is zelfstandig architect en architectuurhistoricus en houdt zich met name bezig met architectuurhistorisch onderzoek naar jong erfgoed. Hij is lid van de Commissie Omgevingskwaliteit in zijn woonplaats Utrecht.

Trefwoorden

marte röling wederopbouw leon sebregts jaap bakema column shake hands

1	Rotterdam zoekt ontwerper voor permanente Luchtsingel woensdag, 22 april
2	Nominaties Rotterdam Architectuurprijs 2026 bekend maandag, 20 april
3	Twaalf lessen rond het ontwerpen van autovrije buurten dinsdag, 21 april
4	De Kuil bouwt voort op karakter Afrikaanderwijk en voegt iets nieuws toe woensdag, 22 april
5	Vijfde 'icoon' voor Roombeek mengt continuïteit met verstoring donderdag, 23 april

Gerelateerde nieuwsberichten

Column

Voorbij de tijdelijkheid

7 april

EVA architecten transformeert Girokantoor Leeuwarden tot woongebouw

10 januari 2025

Broekbakema renoveert en verduurzaamt stadhuis Terneuzen

16 maart

Toon alles

Andere nieuwsberichten

Mecanoo ontwerpt filmtheater Fraterhuis in binnenstad Zwolle

24 april, 3:08

Het nieuwe Fraterhuis zal vijf bioscoopzalen huisvesten, drie meer dan het nu heeft, naast horecagelegenheden en een multimediaruimte voor educatieve en culturele programma's.

Rotterdamse Dakendagen lanceert programma voor editie 2026

24 april, 1:10

De organisatie van de Rotterdamse Dakendagen heeft het programma voor de nieuwe editie in 2026 bekend gemaakt.

Maas Lawrence presenteert architectuurjaarboek NL25

23 april, 7:31

In het boek heeft uitgeverij Maas Lawrence een alomvattend beeld van de Nederlandse architectuur proberen te schetsen, door liefst 143 opgeleverde projecten op een rij te zetten.

Maarten Baas en Powerhouse Company werken samen bij cultureel cluster in Den Bosch

23 april, 3:34

Op de Tramkade in Den Bosch zal voor kavel 9 een nieuw mixed-use cultureel cluster ontwikkeld worden.

Betonvereniging houdt symposium 'Omdenken' op Pier van Scheveningen

24 april, 4:00

Een van de sprekers op het symposium is architect Arjan Dingste, die vanuit UNS verantwoordelijk is voor het ontwerp van de op hande zijnde vernieuwing van de pier.

Warmtefonds wil 140 miljoen extra voor behoud gunstige leningen

23 april, 4:23

Als het extra geld uitblijft, kan dat over een aantal jaren mogelijk niet meer, zegt bestuursvoorzitter Ernst-Jan Boers.

BINX Smartility gekozen als aannemer voor Centrale Bibliotheek Rotterdam

23 april, 3:32

De vernieuwing van de iconische Centrale Bibliotheek Rotterdam kan starten. Na een aanbestedingsprocedure koos de gemeente Rotterdam BINX Smartility.

Woningcorporaties vrezen financieel vast te lopen

23 april, 11:45

Om jaarlijks tienduizenden sociale huurwoningen te kunnen bouwen, steken ze zich in de schulden.

Ontwerpwedstrijd voor nieuwe 'jas' Utrechtse elektriciteitshuisjes

22 april, 3:18

In Utrecht worden de komende vijftien jaar zo’n achthonderd elektriciteitshuisjes geplaatst.

Provincies willen snel crisisaanpak voor overvol stroomnet

22 april, 12:01

Het Interprovinciaal Overleg (IPO) roept de regering onder meer op meer geld uit te trekken voor warmtenetten en waterstof om de gevolgen van netcongestie beter op te vangen.

Ga naar het nieuws-archief