Grensgeval

2 juni, 9:00

Geboren op een steenworp afstand van België hebben grensovergangen me altijd gefascineerd. De (vaak) onzichtbare lijn kan een wereld van verschil betekenen. Wegen veranderen plots van ondergrond; verkeersborden en straatlantaarns zien er net anders uit. Ineens mag je onbeperkt hard rijden (Duitsland) of kun je simpelweg niet veel harder dan een kilometer of tachtig (België). Ook op architectonisch vlak zijn de verschillen groot. Gedecideerd beslist de onzichtbare grensrechter over typologie, vorm, bouwmethode en materiaalgebruik.

Nergens zijn grensovergangen en de bijbehorende cultuurshock zo intens te ervaren als in Baarle. Het dorp ten zuiden van Breda en Tilburg bestaat uit dertig enclaves: 22 Belgische enclaves in Nederland en acht Nederlandse enclaves in België. Een van de Nederlandse enclaves wordt volledig omringd door Belgisch grondgebied, zeven zijn enclaves binnen de Belgische enclaves in Nederland. Voor wie het niet meer zo goed kan volgen, doet een blik op de kaart wonderen.

Het Nederlandse deel van Baarle, Baarle-Nassau, is met slechts 7.254 inwoners de kleinste gemeente van Noord-Brabant, terwijl Baarle-Hertog met iets meer dan 3.000 inwoners een van de kleinste gemeenten is van heel België. De Belgisch-Nederlandse grens loopt dwars door wegen, tuinen en gebouwen. Kruizen op trottoirtegels en aluminium plaatjes in het wegdek maken de grens in het hele dorp zichtbaar. Ook zonder de markeringen is deze zonder veel moeite te herkennen. Om de zoveel meter maken dakpannen plaats voor leien of golfplaten en bakstenen voor pleisterwerk of vezelcementplaten.

De oorsprong van de enclaves is terug te voeren tot eind twaalfde eeuw toen een tweedeling ontstond tussen het bezit van de Heer van Breda en de Hertog van Brabant. Zo ontstonden Baarle-onder-Breda en Baarle-onder-den-Hertog. In 1403 trouwde de Duitse graaf Engelbrecht I van Nassau-Siegen met de elfjarige Johanna van Polanen, de dochter van de Heer van Breda Jan III van Polanen. Door het huwelijk werd Engelbrecht Heer van Breda. De naam ‘Nassau’ kwam op deze manier niet alleen in ons koningshuis terecht, maar werd ook gegeven aan de Nederlandse gebieden van Baarle.

Afgelopen maand belandde ik in Baarle, omdat ik door de gemeente Baarle-Nassau was gevraagd een cultuurhistorische studie te maken van het deels her te bestemmen gemeentehuis. Hoewel het dorp niet ver van mijn geboortegrond ligt, was ik er nog nooit geweest. Het blijkt een toeristische hotspot, waar veel (internationale) bezoekers de bijzondere grenssituatie komen bekijken. Ik raakte in gesprek met de gastvrouw van het bezoekerscentrum, dat onderin het gemeentehuis is gevestigd. Ze vertelde onder andere dat groepen Oekraïense vluchtelingen uit heel West-Europa Baarle bezoeken om te ervaren hoe je vreedzaam met je buren kunt samenleven.

De Baarlenaren gaan niet alleen al eeuwen vreedzaam met elkaar om, ze hebben het samenleven ondanks de vele verschillen tot een ware kunst verheven. Hoewel de Nederlanders en Belgen eigen sportverenigingen, kerken en basisscholen hebben, zijn de gemeenschappen hecht met elkaar verweven. Supermarkten staan alleen in Baarle-Nassau, omdat de prijs van boodschappen in Nederland lager is. Tanken is dan weer in Baarle-Hertog goedkoper. De jeugd gaat in het Belgische deel naar de kroeg, waar de leeftijdsgrens voor alcohol lager is. Tijdens de coronapandemie was het enclavedorp wereldnieuws vanwege de uiteenlopende regels van Nederland en België.

Het strakke, in gele baksteen opgetrokken gemeentehuis van Baarle-Hertog is een van de vele gebouwen in Baarle waar de grens dwars doorheen loopt. Op de gevel en in het interieur is deze aangegeven met een ledlijn. Als aanstaande echtparen bij de huwelijksvoltrekking aan de verkeerde kant van de grens staan, is deze niet rechtsgeldig. Op dit moment verrijst in het dorp de nieuwste aanwinst: een gezamenlijk cultuurcentrum waar onder andere de bibliotheek, muziekschool en het bezoekerscentrum onderdak krijgen. De grens, die ook hier door het gebouw loopt, wordt door het Bredase Grosfeld Bekkers Van der Velde Architecten aangegrepen als structurerend principe.

Ook op bestuurlijk vlak is Baarle uniek. Beide kleine gemeenten ontkwamen in de jaren negentig aan gemeentelijke herindelingen, op voorwaarde dat ze de onderlinge samenwerking zouden versterken. Opererend onder Europees recht vormt een Enclavecollege het dagelijks bestuur en maakt een Enclaveraad beleid dat rechtsgeldig is voor beide gemeenten. Bij brand rukt een gemeenschappelijk brandweercorps uit.

Op veel plekken in de wereld valt nog iets te leren van het grensoverschrijdend gedrag in Baarle.

Meer over het door de Turnhoutse architect Paul Schellekens ontworpen gemeentehuis van Baarle-Hertog op de website van de Vlaams Bouwmeester en over het nieuwe cultuurcentrum op de website van de gemeente Baarle-Nassau.

Leon Sebregts is zelfstandig architect en architectuurhistoricus en houdt zich met name bezig met architectuurhistorisch onderzoek naar jong erfgoed. Hij is lid van de Commissie Omgevingskwaliteit in zijn woonplaats Utrecht.

Trefwoorden

baarle baarle-nassau grensgeval belgië baarle-hertog grens column leon sebregts nederland

1	Tweede woontoren door OMA in Bajeskwartier voltooid maandag, 13 juli
2	Ontwerpteam voor Draka-terrein compleet na open architectenselectie dinsdag, 14 juli
3	MVRDV gaat Turijns museum herstellen en updaten dinsdag, 14 juli
4	TU Eindhoven krijgt tijdelijke woonbuurt met ruim 750 woningen op campus woensdag, 15 juli
5	Woningbouwproject The Orchard in Rijswijk opgeleverd vrijdag, 17 juli

Gerelateerde nieuwsberichten

Column

Tijd om te oogsten

5 mei

Column

Voorbij de tijdelijkheid

7 april

Column

Shake hands

3 maart

Andere nieuwsberichten

Bouw nieuwe publieksentree Tweede Kamer naar ontwerp van de Architekten Cie. gestart

17 juli, 2:56

Recentelijk werd het startsein gegeven voor de bouw van de nieuwe ondergrondse publieksentree van de Tweede Kamer die werd ontworpen door de Architekten Cie.

Woningbouwproject The Orchard in Rijswijk opgeleverd

17 juli, 12:12

De Zwarte Hond ontwierp The Orchard I, een blok met twee torens. Nudus is verantwoordelijk voor het ontwerp van The Orchard II, bestaande uit één hoogbouwvolume.

Studio L A ontwerpt permanente opvolger Luchtsingel in Rotterdam

17 juli, 11:01

Het bureau van Lorien Beijaert en Arna Mackic werd gekozen na een openbare selectie die de gemeente Rotterdam eind april uitschreef.

Frederik Pöll Bureau voor Architectuur maakt van klaslokaal een gezinshuis

16 juli, 5:43

In de Rotterdamse wijk Bloemhof is een voormalige school herontwikkeld tot tien woningen.

NLInvesteert ziet financieringsgat voor middensegment vastgoed

17 juli, 1:23

Middelgrote vastgoedprojecten in Nederland dreigen vertraging op te lopen door een gebrek aan eigen vermogen, stelt het investeringsplatform.

Henk Harms mag aan de slag als wethouder ruimtelijke ordening in Den Haag

17 juli, 10:14

Harms stapte in 2020 op als topambtenaar bij de gemeente, nadat hij niet transparant bleek te zijn geweest bij de ontwikkeling van cultuurcomplex Amare.