In alle fases van het ontwerpproces is AI in opkomst, zo blijkt uit onderzoek van Architectenweb, waaraan meer dan vijftig architectenbureaus deelnamen. Momenteel wordt de hulp van AI het vaakst ingeroepen bij de analyse van uitvragen, bij studies en schetsen vroeg in het ontwerpproces, en bij het maken van impressies van ontwerpen. Naast de kansen die AI biedt, zien bureaus ook uitdagingen en bedreigingen. Zo zien ze dat hun opdrachtgevers van hen verwachten dat ze steeds sneller meer produceren en dat hun opdrachtgevers zelf ook met AI aan de slag gaan.

Het onderzoek naar de inzet van AI in de architectenpraktijk had de vorm van een online enquête. 53 architecten van evenzoveel architectenbureaus hebben deze ingevuld, en hun ervaringen en visies op AI gedeeld. Grote dank voor jullie deelname!

Bij de deelnemers gaat het om een mix van kleine, middelgrote en grote architectenbureaus. Het is een doorsnede van de branche. In deze samenvatting van de onderzoeksresultaten worden sommige reacties uitgelicht, maar blijven de architecten verder anoniem.

Doorpraten over AI op Digibouw

Op Digibouw organiseren we vanuit Architectenweb twee lunchevents waarin we op een aantal aspecten uit dit onderzoek doorpraten. Op woensdag 25 november toont ArchiTech Company de laatste ontwikkelingen als het om parametrisch ontwerpen gaat, hoe die manier van werken hen méér ontwerpvrijheid geeft, en hoe AI hen helpt om eenvoudiger betere scripts daarvoor te ontwikkelen. Op donderdag 26 november tonen Kraaijvanger en Groosman hoe de door hen ontwikkelde overkoepelende systemen die AI-tools met elkaar verbinden eruit zien. In die systemen, Kaai en GroosStudio geheten, worden AI-tools via centrale projectdatabases met elkaar verbonden. Het stelt hen in staat AI veel dieper mee te laten denken over ontwerpen.

In samenwerking met Digibouw stellen we 100 gratis kaarten voor Digibouw ter waarde van 59,95 euro ter beschikking aan architecten en andere ontwerpers. Wil je erbij zijn? Meld je dan nu aan voor Digibouw!

De kortingscode ARCH000001ODA zit in bovenstaande link, voor de gratis kaarten geldt op = op).

In alle fases van het ontwerpproces krijgt AI een rol

De eerste vraag in de enquête was in welke fases van het ontwerpproces AI-tools nu al gebruikt worden. Daaruit blijkt dat bijna alle architectenbureaus AI gebruiken om impressies mee te maken. Op dat vlak heeft AI dus momenteel de grootste impact. Maar AI wordt ook veel gebruikt in de eerste fases van het ontwerpproces, van de analyse van de uitvraag tot het genereren van ideeën en (massa)studies. Hoe verder in het ontwerpproces, hoe kleiner de rol van AI nu nog is.

Dat beeld gaat echter veranderen. Bijna alle architecten die deelnamen aan het onderzoek verwachten dat bij hen op het bureau binnen enkele jaren AI in alle fases van het ontwerpproces een rol zal spelen.

“Hoe groot de rol van AI zal zijn, zal per fase verschillen. Bij analyses, informatieverwerking en terugkerende taken kan AI veel overnemen”, verwacht een architect. “Bij ontwerpen, samenwerken en participatie spelen ervaring, intuïtie en menselijke interactie juist een belangrijke rol. Daar zal AI vooral ondersteunend zijn.”

“AI helpt nu al enorm in de initiatieffase van een project, nog voor er een schets op papier is gezet. Het doorspitten van lokale regelgeving gaat veel sneller, efficiënter en zorgvuldiger”, verklaart een architect. “Ik kan me eigenlijk niet meer voorstellen hoe we dat enkele jaren geleden dezen zonder AI, wat een nachtmerrie was dat.”

Een aantal architecten verwacht dat AI ook heel goed gaat worden in technisch tekenen en BIM. “De basis van BIM bestaat uit protocollen en regels. Ook nu worden clashes al automatisch opgespoord door rule-sets in BIM software. Eigenlijk is het dan nog maar een kleine stap om ook het tekenen zelf te automatiseren.”

Overzichten van de momenteel gebruikte AI-tools

In de drukke dagelijkse architectenpraktijk kan het lastig zijn om veel AI-tools te testen en daaruit een keuze te maken. Daarom leek het ons interessant om te inventariseren welke AI-tools nu veel gebruikt worden, om zo elkaar hiermee op weg te helpen.

Als het om de analyse van tekstuele informatie gaat, zijn ChatGPT en Claude favoriet, maar zijn CoPilot en Gemini ook populair. Struck is in deze lijst een vreemde eend in de bijt, dat is een AI-tool waarmee voor locaties eenvoudig van toepassing zijnde beleidsdocumenten geanalyseerd kunnen worden.

Als het om parametrisch ontwerpen gaat, lijkt AI daarin op het eerste gezicht nog geen rol van betekenis te spelen. Toch is AI ook daar in opkomst in de zin dat met hulp van AI veel eenvoudiger scripts geschreven kunnen worden, ook door architecten die zich daar eerder niet aan waagden. Ook kunnen scripts met hulp van AI eenvoudiger verbeterd worden.

Dan het maken van impressies. Daar blijkt een breed scala aan AI-tools voor ingezet te worden. Nano Banana is momenteel het populairste. Op de tweede plek staat Enscape, dat als voordeel heeft dat het direct aan BIM-software gekoppeld is.

Overkoepelende systemen die AI-tools met elkaar verbinden

Hoe zorg je ervoor dat de verschillende AI-tools die je gebruikt op een eenvoudige manier ook elkaars informatie gebruiken? Zodat de prompts zo goed zijn als ze zouden kunnen zijn?

Groosman heeft hiervoor een overkoepelend systeem gebouwd, GroosStudio, dat het werkproces op het bureau structureert en ervoor zorgt dat de verschillende AI-tools, die hieraan gekoppeld zijn, ook elkaars informatie kunnen gebruiken. Kraaijvanger heeft met Kaai ook een overkoepelend systeem gebouwd, dat nadrukkelijk ook door andere architectenbureaus gebruikt kan worden.

Zijn er meer bureaus die zo’n overkoepelend systeem hebben gebouwd? Uit dit onderzoek blijkt dat het nog zeldzaam is. Een deel van de bureaus denkt erover na, een heel klein deel is ook zoiets aan het bouwen of heeft zoiets deels al gebouwd.

Richting de toekomst ziet een groot deel van de architecten wel wat in zo’n overkoepelend systeem. Omdat de ontwikkelingen op het gebied van AI zo snel zijn, is iedereen het erover eens dat het een flexibel systeem zou moeten zijn waar AI-tools eenvoudig in- en uitgeplugd moeten kunnen worden.

Architecten zien daarbij ook kansen in een verbinding met de opgebouwde kennis op het bureau. Dat bijvoorbeeld in de beginfase van een project ook informatie uit vergelijkbare eerdere projecten ingevoegd kan worden.

Een architect van een bureau dat verschillende AI-tools lineair met elkaar verbonden heeft, verklaart dat bij iteraties van het ontwerp het systeem de verschillende stappen opnieuw kan doorlopen. Als architect hoef je dan zelf niet helemaal opnieuw te beginnen. Dat geldt ook bij de vervanging van onderdelen van het systeem. Het systeem kan zijn stappen dan gewoon opnieuw doorlopen.

Welke voor- en nadelen hebben AI-tools?

Het maken van impressies gaat sneller, het genereren van ideeën en onderzoeken van varianten gaat sneller, en die gewonnen tijd maakt het mogelijk om beter na te denken over de kern van het ontwerp. Een deel van de architecten ziet ook dat AI kan helpen om projecten vanaf het begin beter te funderen op de beschikbare data.

Maar resultaten lijken betrouwbaar, terwijl ze dat regelmatig toch niet zijn. Dat blijkt de grootste drempel om AI te implementeren. De meestgebruikte AI’s zijn ingericht om altijd met een antwoord te komen, ook als ze het niet helemaal zeker weten. Met uitgebreide prompts kunnen deze AI’s wel beter ingekaderd worden, maar de onzekerheid over de antwoorden blijft.

In de drukke architectenpraktijk is het lastig om ermee te starten, zeker als de kennis of training daarover ontbreekt. Ook is er onzekerheid over de privacy en vertrouwelijkheid van data, iets wat in de bouw enorm belangrijk is. AI-bedrijven zijn daar regelmatig ook nog behoorlijk onduidelijk over. Voor dienstverleners op het gebied van ICT lijken daar kansen te liggen. Voor echt vertrouwelijke projecten zijn architecten nu gedwongen om eigen servers in te richten waar dan een AI-model op draait dat geen verbinding kan maken met het internet.

De helft van de architecten ziet al dat AI de verhouding met hun opdrachtgevers verandert. Ze zien dat hun opdrachtgevers van hen verwachten dat ze steeds sneller meer produceren en dat de prijsdruk op hun werk erdoor versterkt wordt. Ook wordt bijna de helft van de architecten door hun opdrachtgevers geconfronteerd met matige voorontwerpen die zij zelf gemaakt hebben. De vraag is dan vaak om daar verder mee te gaan. Maar als dat voorontwerp in zijn basis niet goed in elkaar zit, moet toch eerst weer een stap terug gezet worden voordat het verder gebracht kan worden.

Bijkomende nadelen van AI, die een deel van de architecten ervaart, is dat AI de creativiteit niet altijd stimuleert en een stukje plezier uit het vak weg kan halen.

De verhouding met opdrachtgevers zal in de toekomst verder veranderen, verwachten meerdere architecten. Door het beter worden van AI-tools zullen de eigen studies van opdrachtgevers mogelijk ook beter worden. Kleinere of grotere delen van het werk dat architecten nu nog doen, zouden opdrachtgevers daarom in de toekomst mogelijk zelf kunnen gaan doen, verwachten zij. Het lijkt nog te vroeg om de impact daarvan op het vakgebied echt te duiden. De integrale, ruimtelijke intelligentie die architecten inbrengen blijft voor opdrachtgevers namelijk ook van grote toegevoegde waarde, benadrukken andere architecten.

Verhogen AI-tools uiteindelijk de architectonische kwaliteit van ontwerpen?

Hebben de architecten die AI-tools gebruiken uiteindelijk het idee dat de architectonische kwaliteit van hun werk erdoor verhoogd wordt? Op dit moment denkt een kleine meerderheid dat dat inderdaad het geval is.

Het is nog niet zo lang dat AI-tools geïntegreerd worden in het ontwerpproces en bovendien worden deze bij veruit de meeste bureaus nog losstaand gebruikt. De groeiende ervaring in het werken ermee en de mogelijke integratie ervan in een overkoepelende systemen, zou de balans in de komende jaren sterker de positieve kant op kunnen laten uitslaan.

Het is echter ook goed mogelijk dat AI de architectonische kwaliteit juist gaat verlagen, waarschuwt een architect. “Uiteraard helpt AI om te brainstormen, om ideeën krachtiger te formuleren en begrijpelijker te maken voor opdrachtgevers, welstand en het algemene publiek. Maar architectonische kwaliteit vergt vooral kennis en kunde van het vak.”

“Als toekomstige generaties van ontwerpers het creatieve, intuïtieve denkproces meer en meer uit handen geven aan AI, dan zal het vakmanschap om fijne plattegronden, fraaie gevels en leefbare steden te ontwerpen verloren kunnen gaan. Zonder die kennis en kunde kun je vervolgens geen kwaliteitscheck doen en zal de architectonische kwaliteit uiteindelijk minder worden.”

Verschuiving van functies op architectenbureaus

Zal AI banen gaan kosten op architectenbureaus? Een deel van de architecten denkt van wel, een deel weet het niet, en een ander deel denkt van niet.

De architecten die denken dat AI banen kost, zien dat hetzelfde werk door minder mensen gedaan kan worden. Zoals dat medewerkers nu zelf impressies maken in plaats van dat dat extern gedaan wordt. Ook verwacht een aantal architecten dat tekenwerk straks met AI door minder mensen gedaan kan worden. Omdat ervaren mensen de productie van AI beter kunnen beoordelen, vreest een deel van de architecten dat er mogelijk tijdelijk minder juniors aangenomen zullen worden op bureaus.

De architecten die niet zeker weten of AI wel banen zal kosten, of denken dat het zo’n vaart niet zal lopen, zien dat de groei in snelheid en productie op bureaus door AI gelijke tred houdt met groeiende verwachtingen bij opdrachtgevers. “Als analyses, varianten, beelden of presentaties sneller gemaakt kunnen worden, zullen opdrachtgevers daar op termijn ook meer van gaan verwachten”, stelt een architect.

Een opdrachtgever die zelf veel met AI doet, verwacht nog veel van het architectenbureau waarmee het werkt, zo kan een architect vertellen. Uiteindelijk hebben opdrachtgevers toch de expertise van architecten nodig, benadrukken meerdere architecten.

Dat betekent allemaal niet dat het bij het oude zal blijven. Breed wordt verwacht dat binnen bureaus functies gaan verschuiven, dat aan bepaalde functies minder behoefte zal zijn, terwijl er meer behoefte zal zijn aan nieuwe functies, vooral mensen die goed met AI kunnen werken. Mensen die AI effectief kunnen aansturen en de output ervan kunnen controleren en valideren. Daaruit volgt het advies aan medewerkers om zich flexibel op te stellen en in hun werk op tijd een draai in de nieuwe richting te geven.

“Hoewel we verwachten dat functies en werkzaamheden veranderen, en dat bepaalde productietaken minder tijd gaan vragen, weten wij niet of het echt banen gaat kosten”, verklaart de architect van een groter architectenbureau. “Het vak van architect bestaat namelijk uit veel meer dan productie alleen. Ontwerpen, afwegen, samenwerken, overtuigen en verantwoordelijkheid nemen blijven mensenwerk.”

“AI zal het werk naar mijn idee niet vervangen, maar vooral ondersteunen”, verklaart een architect. “Architectuur blijft een ambachtelijk vak, waarbij de mens voor de mens ontwerpt. De visie, creativiteit en het gevoel van een architect blijven daarom belangrijk en kunnen niet volledig door AI worden vervangen.” Een ander voegt eraan toe: “Het is een stuk gereedschap waarvan we moeten leren om die op de juiste manier te gebruiken.”

Die constateringen blijken op bureaus nog nauwelijks vertaald te worden in een andere werving van nieuwe medewerkers. Een kwart van de architecten geeft aan dat AI onderwerp is van gesprek, maar niet doorslaggevend is. Geen enkele (!) architect stelt nog harde eisen aan nieuwe medewerkers als het om affiniteit en ervaring met AI gaat.

Zijn de AI-tools zo laagdrempelig in gebruik dat die bewezen affinitieit en ervaring niet nodig is? Komt het omdat AI op bureaus nog meer ‘add on’ is dan werkelijk geïntegreerd in het ontwerpproces? Gaat dit in de komende jaren veranderen? Vervolgonderzoek zal daar meer duidelijkheid over moeten geven.

Mogelijke tweedeling in het vakgebied

Net als bij de eerdere overgangen van analoog naar digitaal tekenen, en van digitaal in 2D tekenen naar BIM, kan ook de opkomst van AI voor een tweedeling in het vakgebied zorgen, denkt een meerderheid van de architecten die deelnamen aan het onderzoek.

“Bij de overgang naar BIM zag je dat sommige bureaus door beperkte implementatie achterop zijn geraakt. Rond AI kan iets vergelijkbaars gebeuren”, waarschuwt een architect. “Maar hoe groot de impact is, hangt wellicht ook samen met de omvang van het bureau en het type opdrachten waaraan gewerkt wordt. Bij grotere en complexere projecten zal de behoefte aan slimme informatieverwerking, samenwerking en efficiëntie waarschijnlijk groter zijn dan bij kleinere en eenvoudigere projecten.”

Hoewel meerdere architecten benadrukken dat kleinere bureaus wat betreft AI snel kunnen schakelen, denken meerdere architecten dat grotere bureaus door hun grotere investeringskracht mogelijk verder kunnen gaan in hun integratie ervan in hun werkprocessen.

“Bureaus die AI breder inzetten, kunnen sneller werken, meer ontwerpvarianten onderzoeken en sneller sterke beelden maken”, stelt een andere architect. “Tegelijkertijd kunnen bureaus die AI minder gebruiken zich ook profileren met een meer ambachtelijke en menselijke manier van ontwerpen.”

Voor bureaus die het gebruik van AI afzweren, zien meerdere architecten wel kansen, maar waarschijnlijk buiten de mainstream, dus in een niche markt. “Zo zijn er opdrachtgevers die vanuit overtuiging geen AI accepteren. Dergelijke reacties zie je bij onbeheerst en slordig gebruik van AI. Maar zelf verwacht ik dat AI volwassen wordt en straks net als het internet en de smartphone niet meer weg te denken is.”

Een andere architect vult aan: “Op termijn zal het waarschijnlijk minder gaan over óf je AI wel of niet gebruikt, maar meer over hoe je het inzet.” Om eraan toe te voegen: “De kennis en keuzes van de architect blijven uiteindelijk bepalend voor de kwaliteit van het ontwerp.”

Op het wensenlijstje

Wat staat er als het om AI gaat op het wensenlijstje van architecten? Een AI die ontwerpen kan toetsen aan de bouwregelgeving. Een betere integratie van AI met BIM-software, zodat tekenwerk en de controle daarvan eenvoudiger worden. En systeem dat verschillende AI-tools en AI-agents beter met elkaar verbindt.

Wat betreft de toetsing van ontwerpen aan de bouwregelgeving heeft OMA nu een pilot gedaan met de nieuwe AI-tool AI-BOB en is het bureau – dat overigens niet meedeed aan dit onderzoek – dat volgens eigen zeggen nu breder aan het uitrollen binnen de organisatie. Hopelijk worden er meer van dat soort AI-tools ontwikkeld.

Is het denkbaar dat AI-tools die ontwerpen controleren aan de bouwregelgeving op termijn vanuit onze rijksoverheid een certificering daarvoor kunnen ontvangen wanneer die controles bewezen betrouwbaar zijn? Tegelijkertijd zou de controle daarop vanuit de gemeentelijke overheden dan ook geautomatiseerd kunnen worden. Zo ver is het nog niet, maar dat zou een interessante inzet van AI kunnen zijn.

Vervolgonderzoek

Is er een verschil tussen hoe kleine en grote bureaus AI inzetten? Dat vroegen meerdere architecten zich af. Dat hebben we nu niet onderzocht, maar zullen we in een later vervolgonderzoek meenemen.

Overpeinzingen

Enkele architecten hebben het onderzoek gebruikt om hun overpeinzingen rond de adoptie van AI in het architectenvak te delen. Een daarvan willen we hier uitlichten.

“Dat met AI sneller meer gemaakt kan worden zien we ook als een risico. De gegenereerde inhoud kan generiek en oppervlakkig blijven, de genaamde ‘AI slop’. Meer en sneller is niet automatisch beter. Juist daar moeten we als architect kritisch blijven en onze eigen kennis en ontwerpkwaliteit blijven inzetten”, stelde een architect. “De uitdaging is wat ons betreft om de gewonnen tijd niet alleen te gebruiken om méér te produceren, maar juist om binnen steeds kortere processen meer tijd te maken voor de inhoud en de kwaliteit van het ontwerp.”

De opkomst van AI heeft twee kanten, een schaduwkant en een zonnige kant zou je kunnen zeggen. Het lijkt nog te vroeg om te kunnen concluderen of die twee kanten in evenwicht blijven of dat een daarvan de overhand zal krijgen. Als democratische samenleving hebben we ook nog de mogelijkheid om daar met elkaar enige richting aan te geven.

Aan de schaduwkant zit de mogelijkheid dat AI zoveel werk uit handen gaat nemen dat zelfs voor meer ontwerpwerk een stuk minder ontwerpers nodig zijn – ook al lijkt dat er momenteel nog niet op.

Aan de schaduwkant zit ook de mogelijkheid dat ontwikkelaars, woningcorporaties, bouwers en gemeenten AI gaan gebruiken of misbruiken om architecten, interieurarchitecten, stedenbouwers, landschapsarchitecten, en andere ontwerpers grotendeels uit bouwprojecten weg te bezuinigen, om opgaven alleen nog kwantitatief en technisch te hoeven te benaderen. Er kunnen dan buurten, landschappen, gebouwen en interieurs ontstaan die niet of nauwelijks door mensen zijn ontworpen. Willen we als mensen, als maatschappij, in zo’n omgeving wonen, werken en recreëren? Of eisen we dat onze leefomgeving, waar wij ons als mensen de hele dag in bewegen, door mensen ontworpen blijft worden? Dat is een ethische discussie die komende jaren zou kunnen ontstaan. Het lijkt nu nog nauwelijks een relevante vraag, omdat de aansturing van AI nu nog echt mensenwerk is. Maar de vraag is hoe dat over een paar jaar zal zijn.

Aan de zonnige kant zit de mogelijkheid dat AI architecten, interieurarchitecten, landschapsarchitecten, stedenbouwers en andere ontwerpers superkrachten gaat geven, hen in staat stelt om hun werk op een steeds hoger niveau te doen. Dat ontwerpen steeds beter gefundeerd zijn op steeds uitgebreidere data, dat steeds meer varianten onderzocht kunnen worden, er steeds verder geoptimaliseerd kan worden, dat veranderingen eenvoudiger en sneller doorgevoerd kunnen worden, dat veel duurzamer gebouwd kan gaan worden, dat ontwerpen on the fly aan bouwregelgeving getoetst kunnen worden, dat wensen van bouwers en adviezen van leveranciers eenvoudig verwerkt kunnen worden, enzovoorts.

En dat ontwerpers zo meer tijd hebben om datgene te doen waar mensen goed in zijn: met opdrachtgevers en gebruikers de juiste ambitie formuleren, de geschiedenis en kansen van de locatie op waarde schatten, met de mensen in de omgeving in gesprek gaan, samenwerken met alle adviseurs en betrokken partijen, en dat allemaal in een creatief, menselijk ontwerpproces vertalen in een elegante, menselijke ruimtelijke kwaliteit. Dat AI ons uiteindelijk helpt om tot een nog aantrekkelijkere, duurzamere, gezondere en vooral ook menselijkere leefomgeving te komen.

Dat vanuit de samenleving die menselijke betrokkenheid gevraagd en gewaardeerd wordt, en dat de grote meerwaarde die architecten, interieurarchitecten, landschapsarchitecten, stedenbouwers en andere ontwerpers bieden zich vertaalt in een groeiende vraag naar hun diensten. Dat kortom productie steeds meer geautomatiseerd zal worden en dat de (inter)menselijke creatie juist meer de ruimte zal krijgen.

Wat denk jij? Laat een reactie achter op LinkedIn of laat het ons weten via redactie@architectenweb.nl.