De gebouwde omgeving is een beschreven blad

2 februari 2021, 14:59

Het boek ‘Rewriting Architecture. 10 + 1 Actions’ biedt een pleidooi voor architectuur die geen uitroepteken zet, maar is bedacht als komma. Floris Alkemade, Michiel van Iersel, Jarrik Ouburg en Mark Minkjan laten, met 20 gastauteurs van binnen en buiten het ontwerpvak, zien hoe architectuur een bestaande context kan erkennen en gebruiken en zo urgente onderwerpen kan aanpakken.

Op het lege vel papier dat de ontwerper voor zich heeft liggen, betekent elke lijn die hij zet de creatie van een nieuwe realiteit. Het biedt alle plek voor fantasie en creativiteit. Een terrein dat bouwrijp is gemaakt mag lijken op zo’n schone lei, maar is dat niet, zegt Floris Alkemade in het boek ‘Rewriting Architecture. 10 + 1 Actions’.

De lezing die een architect, stedenbouwer of landschapsontwerper heeft van een plek is in de eerste plaats een mentale constructie, waarin abstractie de complexiteit beheersbaar maakt. Maar vóór het nieuwe ontwerp was er op de bewuste locatie al iets aanwezig en ongetwijfeld komt er ook iets na, en naast de historische is er ook een ruimtelijke context. En een sociale, een ecologische, et cetera.

Tabula scripta
Het idee dat de architectuur werkt vanaf een tabula rasa is niet langer houdbaar, stellen de vier redacteuren van ‘Rewriting Architecture’. Naast Alkemade zijn dat Michiel van Iersel, Mark Minkjan en Jarrik Ouburg. Voor de talrijke urgente vragen – schaarste, klimaatverandering, woningnood, vergrijzing, om er maar een paar te noemen – kan architectuur oplossingen vinden door de complexiteit te accepteren en te gebruiken, door te werken met wat er al is en met respect voor de (natuurlijke) hulpbronnen die we nog hebben.

‘Rewriting Architecture’ is een aansporing om de gebouwde omgeving te zien als een tabula scripta, een reeds beschreven blad. Dat geschrift moet worden gelezen en beoordeeld op zijn kwaliteiten en mogelijkheden om hem, voor nu en voor later, weer betekenisvol te maken. Het pleidooi is om gebouwen en omgeving niet te ontwerpen alsof die, in tijd en in ruimte, op zichzelf staan; om ze niet op te leveren als een gesigneerd kunstwerk, dat niet mag evolueren. Daarentegen zou moeten worden ontworpen met het bewustzijn, zelfs het oogmerk, dat een project tijdelijk is: functionerend voor nu maar open voor mogelijkheden straks. Geen architectuur van uitroeptekens, maar denken in komma’s.

Acties
Het boek is het resultaat van de Tabula Scripta Research Group aan de Academie van Bouwkunst Amsterdam. De onderzoeksgroep richtte zich op architectonische, stedenbouwkundige en landschapsprojecten die werken met de complexiteit en kwaliteiten van een gegeven context. Die benadering is niet alleen een noodzakelijke, het kan volgens de samenstellers van het boek een inspirerende en verrijkende weg zijn.

Hoe kan de architectuur de tabula scripta voorzien van of uitbreiden met nieuwe betekenis? Als mogelijke strategieën biedt het boek 10 (+1) werkwoorden als mogelijke ‘actie’. Ik houd me even bij de engelse termen die de redactie hanteert: ‘eliminate’, ‘continue’, ‘obscure’, ‘reconfigure’, ‘repurpose’, ‘densify’, ‘copy’, ‘overlay’, ‘reimagine’ en ‘(re)start’.
De makers van het boek wijzen na deze tien benaderingen kort op nóg een mogelijke ‘actie’, de ‘+ 1’ in de ondertitel. Je kunt ook beslissen dat in een bepaalde situatie ‘niets doen’, ‘abstain’, het beste is.

We hebben toch al aandacht voor transformatie en herbestemming? Ja, maar dat betreft vaak een gebouw of landschap dat al als waardevol wordt gezien; de auteurs richten zich ook op wat van minder belang wordt gevonden, of toevallig is ontstaan. Het gaat hen om een algemenere attitude.

Binnen en buiten het vak
Elk van de genoemde acties wordt gepresenteerd met een flink aantal – vaak zo’n tien – architectonische voorbeeldprojecten uit hele wereld en van uiteenlopende bureaus, maar ook met associatieve fotoreeksen die voorbeelden geven buiten de architectuur. Verder delen twintig theoretici en makers – per actie een architect en iemand uit een andere discipline – hun kennis en inzichten over het belang en de gevolgen van de besproken acties.

Zeker ook leerzaam zijn de vertegenwoordigers van andere disciplines – psychiatrie, ecologie, mode, kunst, bijvoorbeeld – die aan het woord komen. Zo legt in het deel ‘continue’ een arboretum-medewerker van de Harvard University uit hoe enten goed wordt uitgevoerd en welke functies enten heeft. De vertaling naar architectuur is niet moeilijk. Vooral niet als de man uitlegt hoe momenteel met enten wordt gewerkt aan gewassen die klimaatverandering aankunnen.

Het boek sluit af met drie case studies die de gelaagdheid en complexiteit van Mumbai, Cairo en Amsterdam tonen. Tevens is er een foto-essay van Iwan Baan dat illustreert hoe inwoners van verschillende (niet-Westerse) steden samenwonen en samen bouwen.

Plateaus
‘Rewriting Architecture’ is een omvangrijk boek, maar presenteert de inhoud eerder als een verzameling dan als een lineair betoog. Daardoor kan de lezer zelf zijn of haar weg bepalen en proeven van de mogelijkheden, de verschillende acties om een bestaande context te benutten voor het (tegelijkertijd) aanpakken van behoeftes en urgente onderwerpen.

De opzet, in combinatie met de aantrekkelijke vormgeving, de compactheid van teksten en de veelheid aan illustraties, stemmen en voorbeelden, maakt het boek een rijke en stimulerende inspiratiebron.

Floris Alkemade, Michiel van Iersel, Mark Minkjan, Jarrik Ouburg (red.) - Rewriting Architecture; 10+1 Actions. Valiz, Amsterdam, Academy of Architecture, Amsterdam. Engelstalig, 438 blz., 24 x 17 cm, € 29,50

Trefwoorden

boek jarrik ouburg michiel van iersel floris alkemade tabula scripta academie van bouwkunst amsterdam valiz contextueel ontwerp mark minkjan

1	Nominaties Publiek gebouw van het Jaar 2026 bekend woensdag, 7 oktober
2	Powerhouse Company presenteert opgeleverd KJ in Den Haag vrijdag, 9 oktober
3	Bekijk de beste architectuurfilms tijdens Architectenweb Best Of AFFR 2026! dinsdag, 6 oktober
4	Woonblokken met sociale huurwoningen op Harley-locatie Breda voltooid dinsdag, 6 oktober
5	Combinatie met M3H en NRL wint tender voor woontorens Apeldoorn woensdag, 7 oktober

Gerelateerde nieuwsberichten

HOH Architecten maakt tentoonstelling in Shibaura House Tokio

18 april 2024

Britse prijs voor Bunker 599

4 december 2013

In beeld: Tabula Scripta Tokyo

1 november 2024

Weer gedemonteerd: People’s Pavilion

13 november 2017

Boek plaatst sloop en bescherming in Amsterdam in historisch perspectief

17 oktober 2024

Oud winkelcentrum als 'ruïne' zichtbaar in waterpark MVRDV

11 maart 2020

Afscheid van ex-Rijksbouwmeester Floris Alkemade in online talkshow

6 september 2021

Onderdoorgang van A10 bij Sloterdijk met spiegeling verbijzonderd

7 mei 2019

De sociale waarde

5 juni 2025

Koninklijke onderscheiding voor Floris Alkemade

31 maart 2022

Failed Architecture zet belangrijke stap naar horizontale organisatie

1 december 2021

Met Kelbergen 2.0 geeft HOH Architecten voorbeeld van verbetering door verdichting

27 september 2021

Terugkijken: Rijksbouwmeester Floris Alkemade in Zomergasten

19 juli 2021

Boek Reuzenarbeid brengt bouw van het moderne Nederland in beeld

8 juli 2021

Amsterdam investeert in verduurzaming van de stad

11 juni 2021

Oostends museum ondergaat grondige vernieuwing met hergebruik materiaal

19 mei 2021

Zeshonderd woningen bovenop bestaande kantoorpanden

6 juni 2018

Prikkelende plannen met Tiny Houses

15 september 2016

Lingotto en Xoomlab presenteren World of Food

6 november 2015

Rotor maakt expositie in Gentse Grindbakken

10 oktober 2012

Toon alles

Andere nieuwsberichten

Renovatie stadhuis Gouda krijgt eretitel Meesterrestauratie 2027

Gisteren, 16:22

De vakjury waardeert het project als een uitzonderlijk en compleet restauratieproject, waarin historisch onderzoek, ambachtelijk vakmanschap, verduurzaming en hedendaags gebruik op overtuigende wijze zijn verbonden.

Opgeleverde Aurora-gebouw van Piet Zanstra tijdens ADE open voor publiek

Gisteren, 14:35

Het monumentale kantoorgebouw wordt gedurende het dans event tijdelijk gebruikt als podium voor radio, kunst en sport.

Boijmans-directeur Ina Klaassen overleden

Gisteren, 13:40

Ruim dertien jaar lang heeft ze een leidinggevende rol vervuld bij het Rotterdamse museum. Daarbij leverde ze onder meer belangrijke bijdragen aan de realisatie van Depot Boijmans van Beuningen en de renovatie van het museumgebouw.

RAU presenteert schetsontwerp voor gemeentehuis Het Hogeland

Gisteren, 11:35

RAU heeft het schetsontwerp voor het nieuwe gemeentehuis van de Groningse gemeente Het Hogeland gepresenteerd. De nieuwbouw wordt gerealiseerd op de plek van enkele te verplaatsen sportvelden aan de westkant van het dorp Winsum.

Huurprijzen vrije sector weer gestegen na daling kwartaal eerder

Gisteren, 15:31

De huurprijzen in de vrije sector zijn in het derde kwartaal van 2026 met zo'n twee procent gestegen ten opzichte van een kwartaal eerder.

DNB-president roept opnieuw op tot afschaffen hypotheekrenteaftrek

Gisteren, 09:54

Ook nu de woningmarkt een afkoeling laat zien, is het verstandig om de hypotheekrenteaftrek af te schaffen, stelt Olaf Sleijpen.

Zuid-Holland slaat alarm: tekort aan sociale huurwoningen groeit

9 oktober, 4:14

Hoewel bijna de helft van de Zuid-Hollanders qua inkomen in aanmerking komt voor een sociale huurwoning, heeft de provincie verhoudingsgewijs steeds minder van zulke huizen.