Kirsten Schipper

Boekcover 'Meer ruimte voor architectuur - Over architectuurbeleid en bouwcultuur'

Kirsten Schipper: “Sterke bouwcultuur draagt bij aan betere samenleving”

14 juli, 9:30

Architectuurhistoricus Kirsten Schipper heeft een boek geschreven over de geschiedenis van architectuurbeleid in Nederland. In Meer ruimte voor architectuur - Over architectuurbeleid en bouwcultuur richt ze zich met name op de afgelopen 35 jaar, waarin eerst architectuurbeleid werd opgetuigd, om vervolgens weer te worden afgebroken. Architectenweb sprak erover met Schipper. “De culturele component van architectuurbeleid verdient opnieuw aandacht.”

Meer ruimte voor architectuur verschijnt 2,5 jaar na jouw proefschrift over architectuurbeleid. Moeten we dit boek beschouwen als de publieksversie van je proefschrift of zijn er verschillen?
“Het onderwerp is hetzelfde, maar de opzet is anders en voor een breder publiek. In mijn proefschrift Architectuur als culturele daad onderzocht ik de ontwikkeling van het nationale architectuurbeleid en de gedachte dat architectuur niet alleen een technische of economische opgave is, maar ook een culturele verantwoordelijkheid. Ik liet zien hoe bouwen en cultuur vanaf de jaren tachtig op rijksniveau met elkaar werden verbonden, met als doel de kwaliteit van de leefomgeving te versterken. Daarnaast onderzocht ik de historische wortels van dat beleid. Die gaan terug tot het begin van de negentiende eeuw, toen onder koning Lodewijk Napoleon de kwaliteit van de architectuur en de gebouwde omgeving voor het eerst nadrukkelijk een verantwoordelijkheid van de overheid werd. Vanuit het ideaal van volksverheffing werd architectuur gezien als een middel om bij te dragen aan een goede samenleving. Die lange voorgeschiedenis vormt ook een belangrijk onderdeel van Meer ruimte voor architectuur.

Voor Meer ruimte voor architectuur heb ik het verhaal thematisch opgebouwd in plaats van chronologisch. De kern van het onderzoek is hetzelfde gebleven, maar ik heb het aangevuld met nieuwe accenten, waaronder de manier waarop de Nederlandse architectuur in het buitenland is gepromoot. Daarnaast maken verschillende casestudies het beleid concreet en tastbaar. Zo komen onder meer de Amsterdamse School, het Rijksmuseum, het Nederlands Architectuurinstituut, het stadhuis van Groningen en de Nederlandse traditie van waterbeheer – met projecten als de Deltawerken en Ruimte voor de Rivier – aan bod. Deze voorbeelden laten zien hoe architectuurbeleid in de praktijk vorm krijgt en hoe architectuur heeft bijgedragen aan de identiteit, kwaliteit en internationale uitstraling van Nederland.”

Jouw proefschrift ging met name over de periode 1991-2012, in je boek kijk je ook naar de periode erna. Wat gebeurde er toen?
“2012 is echt een kantelpunt. In de jaren daarvoor was een samenhangend architectuurbeleid opgebouwd, waarin ontwerpkwaliteit, talentontwikkeling, goed opdrachtgeverschap en publieksbereik elkaar versterkten. Maar juist op dat moment veranderde de rol van de overheid fundamenteel. Toen het systeem volwassen begon te worden, trok de overheid zich terug; een trend die al langer gaande was.

Met de opheffing van het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (2010) verdween de inhoudelijke verbinding tussen architectuurbeleid en ruimtelijke ordening. Ook verviel de directe betrokkenheid van de rijksbouwmeester, de belangrijkste onafhankelijk adviseur van de overheid op dit gebied en daarom lange tijd de sleutelfiguur in het architectuurbeleid.

Tegelijkertijd kreeg de cultuursector te maken met forse bezuinigingen en werd architectuur ondergebracht in de creatieve industrie. Daardoor verschoof de nadruk steeds meer van de culturele betekenis van architectuur naar de economische waarde ervan.

In het boek laat ik zien dat het architectuurbeleid niet volledig is verdwenen. Ontwerp speelt nog altijd een rol, maar de vraag is of ook de oorspronkelijke culturele ambitie behouden is gebleven. Mijn conclusie is dat juist die culturele component opnieuw aandacht verdient.”

Waar Nederland in 1991 met de eerste architectuurnota Ruimte voor Architectuur het startsein gaf voor een internationaal geroemd architectuurbeleid, werd dit in het afgelopen anderhalf decennium dus afgebroken. Wat zijn volgens jou de gevolgen hiervan?
“De grootste verandering is dat architectuur steeds minder als een cultureel en publiek belang wordt benaderd. Het oorspronkelijke architectuurbeleid investeerde in een complete bouwcultuur: in ontwerpers, opdrachtgevers, kennisinstellingen, debat, onderwijs en het betrekken van het publiek. Dat zorgde voor een klimaat waarin kwaliteit kon ontstaan.

Na 2012 bleef een deel van die infrastructuur bestaan, maar wel in een veel kwetsbaardere vorm. Instellingen fuseerden of verdwenen, subsidies kwamen onder druk te staan en architectuur werd steeds vaker beoordeeld op haar economische betekenis. Daarmee wordt ook de lange termijn uit het oog verloren.

Dat is juist nu een probleem. We staan voor grote ruimtelijke opgaven: woningbouw, klimaatverandering, energietransitie en de herbestemming van bestaande gebouwen. Die vragen niet alleen om snelheid of meer vierkante meters, maar ook om kwaliteit. Een goede leefomgeving ontstaat niet vanzelf; daarvoor is een sterke bouwcultuur nodig. En die vraagt om een overheid die bereid is daarin te investeren.”

Je eindigt je boek positiever dan je proefschrift, met voorbeelden van projecten door met name jonge architecten die mede dankzij goed architectuurbeleid zeer geslaagd zijn. Kunnen we hier hoop uit putten voor de toekomst of moet er meer gebeuren?
“Ik eindig inderdaad bewust hoopvoller. Ondanks de afbraak van delen van het architectuurbeleid zie je dat een nieuwe generatie architecten zich moeite getroost om bij te dragen aan een nieuwe bouwcultuur, door niet alleen te ontwerpen aan maatschappelijke vraagstukken, maar zich ook te begeven in debatten en les te geven.

In het boek bespreek ik bijvoorbeeld TheNewMakers, opgericht door Pieter Stoutjesdijk, dat circulaire en verplaatsbare woningen ontwikkelt, Maarten van Kesteren, die met de renovatie van MBO-school Nimeto laat zien hoe waardevol hergebruik kan zijn, en bureaus als ORGA en Werkstatt, die laten zien dat biobased bouwen, natuurinclusiviteit en sociale kwaliteit uitstekend samengaan. Veel van deze bureaus hebben zich kunnen ontwikkelen dankzij prijsvragen, talentprogramma's en opdrachten van de overheid.

Tegelijkertijd is talent alleen niet genoeg. Er is ook een overheid nodig die een duidelijke langetermijnvisie heeft op de kwaliteit van de leefomgeving. Inmiddels is er weer een minister voor ruimtelijke ordening en wordt ook het cultuurbestel herzien. Dat biedt een kans om architectuur opnieuw als een zelfstandige culturele discipline te zien, in nauwe samenhang met ruimtelijke ordening en cultureel erfgoed.

Ik hoop dan ook niet zozeer op een terugkeer naar het architectuurbeleid van de jaren negentig, maar op een eigentijdse vorm van beleid. Een beleid dat opnieuw investeert in bouwcultuur, aansluit bij de Europese aandacht voor Baukultur en de maatschappelijke opgaven van deze tijd, en architectuur weer ziet als een culturele investering in de toekomst van Nederland.

Dat is precies waarom de overheid hierin een rol heeft. Niet om voor te schrijven hoe architectuur eruit moet zien, maar om voorwaarden te scheppen voor een sterke bouwcultuur: door talentontwikkeling, goed opdrachtgeverschap, debat, onderzoek en voorbeeldprojecten te stimuleren. Dat levert uiteindelijk niet alleen betere gebouwen op, maar ook een betere samenleving.”

Trefwoorden

kirsten schipper boek architectuurbeleid

1	Sociale woningbouw aan toegang Houthavens met knipoog naar Amsterdamse School vrijdag, 18 september
2	‘Shift Embassy lijkt sterk op gefaald Mars One-project’ woensdag, 23 september
3	Bouw Spaarnepoort in Haarlem van start woensdag, 23 september
4	1828 Gouda biedt compacte woningen en collectieve voorzieningen voor jonge bewoners woensdag, 23 september
5	architecten\|en\|en gaat met Blake de Eindhovense binnenstad verdichten vrijdag, 18 september

Gerelateerde nieuwsberichten

CRa: geef ruimtelijke kwaliteit opnieuw sleutelrol in rijksbeleid

25 augustus

Cécilia Gross benoemd tot nieuwe Rijksbouwmeester

26 juni

BNA op zoek naar nieuwe voorzitter

29 juni

Boris Hocks nieuwe provinciaal bouwmeester Groningen

2 september

Natuurplan: veertien vierkante kilometer extra natuur in 2030

28 augustus

CRa pleit voor ingrijpende koerswijziging op woningmarkt

25 juni

Redactie Jaarboek Architectuur in Nederland zoekt projecten voor jubileumeditie

10 augustus

CRa doet toekomstig kabinet twaalf aanbevelingen over woningcrisis

23 januari

Cultuursector komt met beraad voor eigen klimaataanpak

9 juni

Jury maakt shortlist Prix de Rome Architectuur 2026 bekend

16 april

Yesomi Umolu benoemd tot algemeen en artistiek directeur Nieuwe Instituut

10 november 2025

Nieuwe Instituut brengt rijkscollectie architectuur en stedenbouw tot leven in Collection Gallery

15 mei

Toon alles

Andere nieuwsberichten

Officieel startsein voor bouw Eleven Square in Amsterdam gegeven

Gisteren, 13:56

Het gaat om de eerste deelplannen, bestaande uit twee woontorens met in totaal 1.120 woningen. Het ontwerp komt van MVRDV (tevens verantwoordelijk voor het stedenbouwkundig plan) en NL Architects.

Nog één week om projecten in te zenden voor Archello Awards 2026

Gisteren, 09:30

De internationale architectuurprijzen van Archello worden dit jaar beoordeeld door een jury van 111 architecten en ontwerpers uit 29 landen.

‘Shift Embassy lijkt sterk op gefaald Mars One-project’

23 september, 3:25

Architect Lennart Arpots vraagt zich af of het ambitieuze duurzaamheidsicoon Shift Embassy in Rotterdam wel gerealiseerd gaat worden. Het project doet hem sterk denken aan het gesneefde plan om een kolonie op Mars te stichten.

1828 Gouda biedt compacte woningen en collectieve voorzieningen voor jonge bewoners

23 september, 2:17

In de spoorzone van Gouda is het door Van Ommeren Associates woongebouw 1828 opgeleverd. Het gebouw, dat 247 woningen omvat, is gericht op ‘community living’.

BNA meldt akkoord over nieuwe cao voor architectenbureaus

Gisteren, 12:30

De BNA heeft overeenstemming bereikt met vakbonden FNV, CNV en De Unie over een nieuwe cao voor architectenbureaus met een looptijd van twee jaar.

Canadees bedrijf staakt overnamepoging Arcadis en trekt bod in

Gisteren, 10:19

WSP had langere tijd interesse in Arcadis, maar die onderneming sloeg tot twee keer toe biedingen af.

Karremans trekt beroep in tegen bouw nieuw dorp in Zuidplaspolder

23 september, 4:42

Minister Vincent Karremans van Infrastructuur en Waterstaat verzet zich niet langer tegen de bouw van een dorp met 8000 woningen in de Zuidplaspolder.