Blauw schuim: maak van grachtengordel beste openbare ruimte van Nederland

25 augustus 2017, 11:57

De zeventiende eeuwse grachtengordel van Amsterdam wordt internationaal geroemd en heeft dankzij zijn unieke ruimtelijke kwaliteiten inmiddels in tal van films gefigureerd. Maar wie zich als voetganger of fietser wel eens op de kades waagt, merkt dat de (geparkeerde) auto er nog altijd domineert. Dit zou helemaal anders moeten.

Wie Amsterdam voor het eerst bezoekt verwacht dat wandelen of fietsen over die beroemde grachtengordel een feest is. Het gebied staat toch op de werelderfgoedlijst van UNESCO? Maar wie er weleens komt, weet dat dit allerminst het geval is. Op de kades is langs de private trappen en stoepjes zo’n smal trottoir aangelegd dat je als voetganger elkaar niet kunt passeren zonder een stap op de rijbaan te zetten, daarmee het gevaar lopend aangereden te worden door een fietser, scooter of auto. En die fietsers zijn nauwelijks beter af, want zij delen de smalle rijbaan met auto’s, met alle ongemakken van dien. Eigenlijk de enige manier om plezierig over de grachtengordel te bewegen is met een boot.

Op tal van schilderijen en foto’s in de Amsterdamse musea is te zien hoe de kades er tot begin twintigste eeuw uitzagen. Het probleem is daarmee ook direct duidelijk: over de volledige lengte van de grachten is ondertussen een brede strook op de kade gereserveerd voor geparkeerde auto’s. Die zorgen er niet alleen voor dat je als voetganger of fietser het water nauwelijks ervaart, maar creëren vooral een heel smal straatprofiel. De groeiende populariteit en de bijbehorende druk op de openbare ruimte van de Amsterdamse binnenstad maken die situatie in toenemende mate onhoudbaar.

De oplossing is even eenvoudig als radicaal: draai deze publieke parkeervoorziening terug. Net zoals de bewoners en functionarissen van de grachtenpanden voor het begin van de twintigste eeuw hun koets met paarden niet voor hun deur maar elders stalden, zo kunnen de nu geparkeerde auto’s ook prima ergens anders ondergebracht worden. Op de binnenterreinen, in ondergrondse parkeergarages of in compacte drijvende geautomatiseerde parkeergarages, maar natuurlijk ook in grote parkeervoorzieningen buiten de binnenstad. Het beste zou zelfs zijn om in de parkeergarages vooral (elektrische) deelauto’s op te nemen.

Hoe de kades er zonder geparkeerde auto’s uit zouden zien, is nu al te bekijken in de wijk Sluseholmen in Kopenhagen, ontworpen door PPHP (voorheen Soeters van Eldonk Architecten). Het is een wijk die gezien kan worden als een doorontwikkeling van het plan voor Java-eiland van hetzelfde bureau. Het interessante aan Sluseholmen is dat de kades er volledig vrij zijn gehouden zonder de rijdende auto uit te sluiten. Doordat er op de kades geen rijbanen gedefinieerd zijn, werken ze als een soort langgerekte pleinen waar voetgangers en fietsers vrij baan hebben, en auto’s te gast zijn. Op de kades mag daarbij in basis niet geparkeerd worden, auto’s bewegen er alleen overheen om de ondergrondse parkeergarages te bereiken. Het is een geweldige openbare ruimte.

Ook in Nederland zijn er in verschillende steden grachten te vinden waar voor de geparkeerde auto geen plek meer is. In steden als Delft en Leiden is goed te zien wat voor ruimtelijke kwaliteit dit oplevert en welke mogelijkheden dit opent voor het gebruik van deze openbare ruimtes – met bankjes aan het water, en terrasboten voor café’s en restaurants. In de film The fault in our stars speelt een bankje aan een van de Amsterdamse grachten een hoofdrol, al zijn dergelijke bankjes in werkelijkheid nauwelijks te vinden. Hoe geweldig zou het zijn als die er wél te vinden zouden zijn!

Met het publiek maken van de kades kunnen ook de grachten zelf een publieker karakter krijgen. In enkele grachten zouden drijvende tuinen aangelegd kunnen worden – als een drijvende variant op de High Line – of ruimte gemaakt kunnen worden voor (tijdelijke) tentoonstellingen op pontons. De woonboten die hier en daar in de grachten liggen zouden vervangen kunnen worden door compacte, drijvende paviljoens met publieke functies.

Ook kan door het toevoegen van openbare aanlegplaatsen opnieuw vervoer van personen en goederen over het water plaatsvinden. Wie weleens een bootje heeft gehuurd en daarmee heeft rondgevaren over de grachten, weet hoe kort de afstanden over het water zijn en hoeveel plekken over het water te bereiken zijn. De grachten zijn er ooit natuurlijk ook voor ontworpen. Ze vormen een efficiënt gekromd grid. Ideaal voor watertaxi’s en kleinschalig goederenvervoer.

Nu de transformatie van de zuidelijke IJ-oever zijn voltooiing nadert, is het tijd dat het stadsbestuur van Amsterdam zich richt op de transformatie van de kades en grachten in de stad zelf. Het zal veel doorzettingsvermogen vereisen om de opgebouwde verworvenheden terug te draaien. Maar de ruimtelijke kwaliteiten van de grachten is zodanig dat die niet door private eigendommen bezet moeten blijven. De grachten behoren de stad toe en verdienen een openbare ruimte die eer doet aan zijn status als werelderfgoed. Nog beter: maak er een internationaal voorbeeld van hoe een eigentijdse openbare ruimte eruit kan zien. Pas dan vormt de grachtengordel werkelijk een visitekaartje voor de Nederlandse stedenbouw.

‘Blauw schuim’ is een (onregelmatig verschijnende) serie notities over de actuele ontwerppraktijk door Michiel van Raaij, hoofdredacteur van Architectenweb. De naam ‘Blauw schuim’ verwijst naar het materiaal waaruit veel schetsmaquettes worden gesneden. Net als bij een schetsmaquette wordt in ieder artikel in deze serie een ander idee uitgewerkt.

Trefwoorden

openbare ruimte column amsterdam michiel van raaij grachtengordel blauw schuim

1	FARO wint tender nieuwe woonwijk in Ravenstein vrijdag, 6 februari
2	Ontsluitingen spelen centrale rol binnen woonblok Hibi in Amstelkwartier woensdag, 11 februari
3	Houten IKEC de Zevensprong vormt rustig onderkomen voor speciaal onderwijs maandag, 9 februari
4	DELVA en De Ceuvel presenteren toekomstplan voor terrein van de Ceuvel Volharding dinsdag, 10 februari
5	Realisatie houtbouw The Ark in woonwijk Overhoeks van start dinsdag, 10 februari

Gerelateerde nieuwsberichten

Blauw schuim: zet in op groeiende kennisuitwisseling met Midden-Oosten en Azië

20 september 2017

Hyundai plaatst 100 elektrische deelauto’s in Amsterdam

6 oktober 2017

Groen licht voor parkeergarage Vijzelgracht

15 februari 2018

Blauw schuim: nog wachten op het digitale architectuurboek

25 oktober 2017

Blauw schuim: kwaliteit hoogbouw blijven bewaken in hoogconjunctuur

21 april 2017

Blauw schuim: architecten transformeren omringende disciplines

18 september 2013

Blauw schuim: van groei naar transities

17 oktober 2013

Blauw schuim: creëer schone lucht-routes naar OV-knooppunten

26 mei 2017

Toon alles

Andere nieuwsberichten

Meerdaags evenement over bouwen met aarde aangekondigd

Vandaag, 13:31

In juni zal in Rotterdam een meerdaags evenement plaatsvinden dat gericht is op aarde als bouwmateriaal

Genomineerden eerste Architectuurprijs Vlaanderen bekend

Vandaag, 12:30

Verdeeld over vijf categorieën komen in totaaltwintig projecten in aanmerking voor de prijs.

Amsterdam schrijft internationale architectenprijsvraag uit voor Nationaal Slavernijmuseum

Vandaag, 09:30

De gemeente Amsterdam schrijft donderdag een internationale architectenprijsvraag uit voor het Nationaal Slavernijmuseum. Er wordt gevraagd om een museumgebouw en een park op de kop van het Java-eiland in de hoofdstad.

Groninger Museum belicht cultuurgeschiedenis karakteristieke Groningse baksteen

Gisteren, 15:39

Al eeuwenlang bepalen bakstenen, gevormd uit Groningse klei en gebakken tot warme rood-oranje tinten, het uiterlijk van de stad en provincie Groningen.

CPB: bouw voordelen huiseigenaar af om woningzoekende te helpen

Vandaag, 11:30

Dit is volgens het planbureau effectiever dan het extra subsidiëren van woningzoekenden.

Vlaanderen in beroep in rechtszaak om Limburgs tramdebacle

Vandaag, 10:30

Een Nederlandse rechter oordeelde eind vorig jaar dat Vlaanderen aansprakelijk is voor de miljoenen euro's aan kosten die zijn gemaakt voor het project.