Leon Sebregts

Onder het oppervlak

3 november, 9:00

Technische installaties slokken een groot deel van het bouwbudget op, maar zijn architectonisch vaak een sluitpost. Terwijl architecten hun best doen om ventilatievoorzieningen onzichtbaar in neggen weg te werken of zonwering zorgvuldig in kozijnen te integreren, verschijnen op daken steeds vaker onafgewerkte kasten en glimmende buizen die als spaghetti over elkaar heen liggen. Gelukkig zijn er ook gebouwen waarin architectuur en techniek geen tegenpolen zijn, maar de zorgvuldig ingepaste installaties onderdeel zijn van de beleving.

In het Tsjechische Brno bezocht ik ooit Villa Tugendhat van Mies van der Rohe. In de modernistische villa uit 1930 is na de openstelling als museum de installatietechniek de belangrijkste attractie. De kelderverdieping functioneert als een geavanceerde machinekamer die het comfort in het woongedeelte erboven aanstuurt. Hier bevindt zich onder andere een voor de bouwtijd hypermodern klimaatbeheersingssysteem dat de lucht filtert, verwarmt, koelt en zelfs subtiel kan parfumeren. In een ‘mottenkamer’ bleef de kostbare garderobe van de familie Tugendhat dankzij een continue luchtstroom en een ideale vochtigheid en temperatuur gevrijwaard van ongedierte. Absoluut hoogtepunt zijn de twee kolossale puien in de woonkamer die met behulp van elektromotoren op vernuftige wijze in de vloer kunnen verdwijnen, waardoor woonkamer en tuin één worden.

Dichter bij huis is een ander, nog ouder wonder van architectuur en techniek te vinden. Na vijf jaar restauratie en renovatie heropende afgelopen zomer het aquariumgebouw van Artis in Amsterdam. Het door architect Gerlof Salm ontworpen, neoclassicistische gebouw dateert uit 1882 en is een van de oudste aquariumgebouwen ter wereld. Salms ‘watertempel’ bood eind negentiende eeuw een venster naar een toen nog onbekende wereld: het leven onder water. De renovatie door OTH architecten en VB erfgoed & architectuur was hard nodig. Op sommige plekken kwam het zout uit de aquaria en filterreservoirs dwars door de muren heen. Het zandstenen gebouw dreigde letterlijk door het zout te worden opgegeten.

Het aquarium als theater van de onderwaterwereld is alleen mogelijk dankzij een indrukwekkende machinekamer in de catacomben onder het gebouw. Het Artis-Aquarium beschikt als enige ter wereld over een nog werkend waterfiltersysteem van de Engelse aquarist William Lloyd. Al bijna anderhalve eeuw zuivert het Lloyd-systeem iedere dag een miljoen liter zoet- en zeewater. Gezuiverd water wordt vanuit de waterreservoirs in de catacomben naar de showbakken op de begane grond en eerste verdieping gepompt. Daarna stroomt het water weer naar beneden voor een volgende zuiveringsronde. Bij de renovatie is het systeem aangevuld met moderne, energiezuinige filters, pompen en andere installaties. Ten behoeve van het dierenwelzijn zijn de aquariumbakken vergroot, waarbij de zoutwateraquaria zijn gemaakt van zelfhelend beton. Microben in het beton vormen kalksteen bij scheurtjes. Ook qua presentatie gaat Artis met zijn tijd mee. In het aquarium dat een Amsterdamse gracht nabootst, heeft een half in het water hangende omafiets plaatsgemaakt voor een fatbike.

De techniek achter de aquaria was lange tijd verborgen. Na de renovatie geeft ook de wereld achter de schermen haar geheimen prijs. Bij de nieuwe liften en in de gang naar de toiletten kijk je door glazen puien diep in de gewelfde catacomben met filterbassins en quarantainebakken. Ook de toiletruimte zelf is een bezoek waard vanwege het gemetselde troggewelf en de gietijzeren constructie. Hier stond vroeger de stoommachine die de pompen aandreef. Onder de koninklijke entree aan de Plantage Middenlaan is een doorkijk dwars door het gebouw gemaakt, langs filters, pompen en zuigers. Samen vormen de installaties een technisch kunstwerk dat eindelijk gezien mag worden.

En als je toch in het Artis-Aquarium bent, kun je naast de installatiekunst sinds vorige maand ook een al even indrukwekkende kunstinstallatie bezoeken. In de ronde aanbouw op de kop van het gebouw, waar oorspronkelijk een collegezaal van de Universiteit van Amsterdam huisde, realiseerde de Deens-IJslandse kunstenaar Olafur Eliasson het werk Deep seeing currents. Met behulp van 480.000 ledlampjes, een soundscape bestaande uit onderzeeopnames en een trillende vloer maakt Eliasson de onheilspellende wereld diep onder het zeeoppervlak beleefbaar. Een diepte- en hoogtepunt tegelijkertijd!

Leon Sebregts is zelfstandig architect en architectuurhistoricus en houdt zich met name bezig met architectuurhistorisch onderzoek naar jong erfgoed. Hij is lid van de Commissie Omgevingskwaliteit in zijn woonplaats Utrecht.

Trefwoorden

installaties artis aquarium villa tugendhat column oth architecten artis-aquarium leon sebregts mies van der rohe

1	Gebiedsontwikkeling Westerpark West in Amsterdam voltooid vrijdag, 30 oktober
2	Gashouder naar ontwerp van Inside Outside en Buro van Stigt getransformeerd tot cultuurpodium maandag, 2 november
3	Amsterdam tendert twee gebouwen in Kenniskwartier op de Zuidas vrijdag, 30 oktober
4	Nieuwe huisstijl van MORE Architecture benadrukt het maken van ruimte dinsdag, 3 november
5	BiermanHenket Architecten verkozen tot Architect van het Jaar 2026 woensdag, 4 november

Gerelateerde nieuwsberichten

Column

Hoge nood

6 oktober

Column

Winnaars en verliezers

1 september

2 juni

5 mei

Voorbij de tijdelijkheid

7 april

Column

Shake hands

3 maart

Toon alles

Andere nieuwsberichten

Nieuwe editie lichtkunstfestival GLOW van start

Vandaag, 14:25

Zaterdag start in Eindhoven en omgeving een nieuwe editie van lichtkunstfestival GLOW. Onder het thema Connect zijn er een week lang verschillende lichtkunstwerken te zien in de Brabantse regio.

Foto's uitreiking Architectenweb Awards 2026

Vandaag, 13:45

Op woensdagavond 4 november 2026 zijn in het Keilepand de Architectenweb Awards 2026 uitgereikt. Architectuurfotograaf Jan Paul Mioulet / DAPh maakte een beeldverslag van deze feestelijke avond.

Yassine Salihine curator van Nederlands paviljoen Architectuurbiënnale Venetië 2027

Vandaag, 09:56

Salihine is hoofdcurator bij Design Museum Den Bosch, waar hij onder meer werkte aan de tentoonstelling Van Bauhaus tot Mekka (2025), over architect Mahmoud Bodo Rasch.

BiermanHenket Architecten verkozen tot Architect van het Jaar 2026

Gisteren, 21:30

Tijdens de uitreiking van de Architectenweb Awards 2026, op woensdagavond 4 november 2026 in het Keilepand in Rotterdam, is BiermanHenket Architecten uitgeroepen tot Architect van het Jaar 2026.