NEXT architects werkt al ruim twintig jaar vanuit zowel Amsterdam als Beijing. Over zijn eerste jaren in China schreef partner John van de Water eerder Je kunt China niet veranderen, China verandert jou. In maart verschijnt zijn nieuwe boek Reconnecting with China – Architecture for Common Ground. In aanloop daarnaartoe verkent Van de Water in drie essays de centrale vragen die zich in die praktijk steeds nadrukkelijker opdringen. Het eerste essay ging over wederzijdse afhankelijkheid als ontwerpvoorwaarde. Dit tweede essay onderzoekt wat er gebeurt wanneer ideeën over vooruitgang en verantwoordelijkheid verschuiven — en architectuur zich niet langer laat denken binnen nationale grenzen of ingesleten werkwijzen.

Het was vroeg in Berlijn. Opvallend genoeg werkte ik al maanden steeds vaker vanuit Europa aan opgaven in China — niet om afstand te nemen, maar om scherp te stellen. Wie China vandaag wil begrijpen, ontdekt soms eerst hoe ver Europa er inmiddels van af is komen te staan.

Zoals elke ochtend opende ik WeChat — nog half slapend, bijna automatisch. De Chinese app waarin werk en leven door elkaar heen lopen. Dankzij het tijdverschil waren de chatgroepen al actief. In Beijing Restless Architects bood iemand nieuwe diensten aan: hij is een AI-architectuurschool gestart — “for more creative workflows in the AI era” — en deelde de eerste resultaten van architecten die opnieuw zijn afgestudeerd. Het voelde als een signaal: terwijl in Europa nog veel wordt gedebatteerd óf AI het vak raakt, wordt in China al geoefend met wat het vak met AI zou kunnen zijn.

Ik scrolde verder. Mijn oude Chinese buurman schreef: “China now has over one million autonomous electric cars driving in cities.” Het was een vervolg op een eerder gesprek over vooruitgang. “The US has only 2.000 and Europe is talking about keeping fuel cars longer?” Geen opschepperij, meer verwondering. China loopt niet alleen voorop, maar fungeert — in tempo en schaal — als testveld voor wat elders nog onderwerp van debat is.

Een bericht van een Chinese architectenvriend volgde: “Old times won’t return. We need to rethink our profession.” Ons gesprek ging over vastgoedreus Vanke, ooit symbool van stabiliteit en inmiddels onderdeel van China’s vastgelopen vastgoedmodel. En over de inschatting van voormalig minister van Financiën Lou Jiwei dat de transitie van de sector nog zeker vijf jaar zal duren. Binnen het Chinese vakgebied groeit het besef dat dit geen einde van een cyclus of tijdelijke correctie is, maar dat “the era of big construction" voorbij is — en daarmee ruimte maakt voor een herdefinitie van “being an architect”.

Nog liggend in bed scrolde ik door onze bureau- en projectgroepen. Eén bericht sprong eruit: “The book Dutch Architects Today has arrived!” Het boek presenteert veertig Nederlandse architecten en hun werk. Wij zijn erin opgenomen met ons Dafang-project. “What do you all think?”, schreef ik in de groep. “I’ve already let DeepSeek analyse the book,” reageerde een jonge Chinese collega.

Dutch architects today? But what about tomorrow?” vroeg een ander. In China staat het vormgeven aan ‘morgen’ centraal in het ontwerpproces, het startpunt is meestal een expliciet toekomstbeeld. Vergelijk dat eens met Europa, waar het vooral gaat over het vervolmaken van bestaande stedelijke structuren. Een oudere Chinese collega vroeg: “How does Dafang fit into a Dutch book?” Het waren vragen die bleven hangen.

Xiaofei, partner op ons kantoor in China, schreef: “It seems that for Dutch offices, architecture is not about making forms, but about taking responsibility for the relationship between society and space.” Een Chinese collega reageerde: “But isn’t that also what we want to do in China?” Helemaal waar. En die herkenning maakte de vraag nog urgenter: wat betekent die gedeelde intentie wanneer ze moet worden omgezet in handelen, onder verschillende politieke, economische en institutionele voorwaarden?

Ik vroeg de jonge collega hoe vaak volgens DeepSeek het thema progress in het boek voorkwam. Het antwoord: bij elk bureau — weliswaar impliciet, maar wel consequent. Vooruitgang was dus overal aanwezig, maar zelden gedefinieerd.

Wat we in China als vooruitgang beschouwen, is aan het verschuiven. Van groei door nieuwbouw naar ontwikkeling door hergebruik. Dafang laat dat zien — niet zozeer in het ontwerp zelf, maar in de praktijk die eraan ten grondslag ligt: een vervallen dorp samen met bewoners nieuw leven inblazen. Niet door het verleden te conserveren, maar door het als uitgangspunt te nemen voor een andere toekomst. Duurzaam en circulair, niet alleen in materiaal, maar ook in economie en eigenaarschap.

Een recenter project aan het Dianchi-meer in Kunming stelde een vergelijkbare vraag: wat betekent vooruitgang wanneer herstel urgenter is dan groei? Het in China beroemde meer staat onder druk door botsende claims van verstedelijking en ecologie. Onze opgave was toeristische ontwikkeling. Ons voorstel ging niet over maximalisatie, maar over herstel — ecologisch, landschappelijk, sociaal en economisch. We kozen met lokale gemeenschappen voor ontsluiting van oevers en landschap, met toerisme als drager voor beheer, onderhoud en langdurig gebruik. Zoals een jonge Chinese collega zei: “Spaces for people, not just for developers.” En: “Architecture that leads, not follows the market.”

Zowel in Dafang als Kunming ging het niet om stijl, maar om een houding. En juist daarin komen Nederland en China dichter bij elkaar – niet door dezelfde antwoorden te geven, maar door vergelijkbare vragen niet langer uit te stellen.

Terwijl ik door de chats scrolde, realiseerde ik me dat het vertrouwde onderscheid tussen voorlopen en achterblijven houvast biedt, maar ook verdoezelt waar de druk werkelijk zit. In China manifesteert die druk zich op een schaal die zowel leerzaam als riskant is: niet omdat grootte op zichzelf experiment mogelijk maakt, maar omdat besluiten, ontwerp en uitvoering er zo direct op elkaar aansluiten — waardoor intenties onmiddellijk consequenties krijgen. Precies die directe koppeling heeft ruimte geboden aan snelle ontwikkeling, maar ook geleid tot overproductie, leegstand en zelfs hele steden die nu twijfelen over hun toekomst.

In Europa zijn besluitvorming, ontwerp en uitvoering sterker gescheiden en vertraagd. Dat creëert ruimte voor zorgvuldigheid en maatschappelijke afweging, maar maakt ook dat urgentie makkelijker verdampt.

Beide benaderingen schieten op hun eigen manier tekort. Ze lopen tegen dezelfde grenzen aan: klimaatverandering, verouderde steden en afnemende sociale legitimiteit van bouwen. In Europa én in China kunnen we het ons niet veroorloven om opgaven los van elkaar, of zonder oog voor hun onderlinge samenhang, te benaderen — juist in een wereld waarin vertrouwde verhoudingen verschuiven en oude zekerheden niet langer vanzelf spreken.

Juist daarom krijg ik steeds vaker het gevoel dat het vak zelf op een kruispunt staat. Niet alleen in wat we bouwen, maar in hoe ontwerp, technologie, economie en maatschappelijke verantwoordelijkheid opnieuw met elkaar worden verbonden. In China wordt dat kruispunt niet theoretisch verkend, maar praktisch beproefd — in projecten, in nieuwe werkwijzen en in verwachtingen richting architecten. Wat daar ontstaat, is nog niet altijd zichtbaar in vorm, maar zal mede bepalen waar en hoe architectuur straks betekenis krijgt.

Ik dacht terug aan de vraag: “How does Dafang fit into a Dutch book?” Het project laat zien wat er gebeurt als architectuur zich niet laat begrenzen door nationale kaders of ingesleten werkwijzen. Het laat zien wat er gebeurt als verantwoordelijkheid niet wordt uitgesproken, maar in concrete keuzes wordt genomen; en wanneer het idee van vooruitgang niet gefixeerd wordt, maar steeds opnieuw wordt bevraagd. “Because it shows what happens when we work across boundaries,” antwoordde ik.

Buiten werd Berlijn langzaam wakker. De laatste vraag bleef hangen: “Dutch architects today? But what about tomorrow?” Die vraag ging eigenlijk niet langer over Nederland, of China, maar over ons vak. Wie architectuur blijft definiëren binnen nationale comfortzones, riskeert relevantie te verliezen in een wereld waarin de vragen grensoverschrijdend zijn.

Ik stond op. Er was werk te doen.

Misschien is dát de echte wake-up call: dat vooruitgang geen belofte is, maar een beslissing.