Oude situatie

Gelders gemaal uitgebreid en deels herbestemd door Open Kaart

1 oktober, 15:25

In het Gelderse Terwolde is naar ontwerp van Open Kaart een elektrisch gemaal uitgebreid en een voormalig stoomgemaal herbestemd tot ciderij. Op en rond het gebouwenensemble is een nieuwe ‘belevingsroute’ rond de gemalen gemaakt, terwijl ook klimaatadaptieve maatregelen zijn getroffen.

Het elektrisch gemaal aan de IJssel moest uitgebreid worden om het achterland beter op peil te houden bij hevige regenval en langere periodes van droogte. Deze uitbreiding vormde de aanleiding om ook het naastgelegen voormalig stoomgemaal een nieuwe bestemming te geven en het erf rondom het gemaal beter in te richten.

Het is bijzonder dat een voormalig stoomgemaal (1918) én elektrisch gemaal (1951) naast elkaar te vinden zijn. Beide gebouwen hebben cultuurhistorische waarde. Daarom koos eigenaar Waterschap Vallei en Veluwe ervoor de bestaande gebouwen te behouden en uit te breiden, in plaats van deze te vervangen voor nieuwbouw.

Waar het gemaal voorheen vooral een machine achter hoge hekken was, zijn het gemaalerf en de gebouwen nu grotendeels publiek toegankelijk. Open Kaart ontwierp het gemaalerf met inbreng van waterschap, gemeente Voorst en buren van het gemaal. Met een trap als peilstok in de dijk, uitkijkpunten met zicht op IJssel en polderkanaal en een recreatieve waterkant met picknickweide wordt de werking van het watersysteem zicht- en ervaarbaar.

Vier schijven
De uitbreiding van het elektrisch gemaal is opgebouwd uit vier schijven die qua vorm en materiaal verwijzen naar de bestaande gemaalgebouwen, maar van dichtbij herkenbaar modern zijn. Net als de twee eerdere gemalen heeft de uitbreiding een eigen metselverband en dito groene accentkleur.

De schijven van de uitbreiding kaderen drie ‘kamers’ waar bezoekers kunnen zitten of doorheen kunnen struinen en waar hun blik telkens op een ander onderdeel van het watersysteem en landschap wordt gericht. Bovenop de uitbreiding ontwierp Open Kaart een rustpunt, uitkijkpunt en inspiratieplek.

Volgens architect Hanneke Stenfert is de uitbreiding een gemaalgebouw waar je in kunt zijn, zonder binnen te zijn. “De derde generatie is herkenbaar als gebouw en toch ook weer niet. Het speelt daarmee met de vraag of een gemaalgebouw nog wel nodig is. Concreet bij gemaal Terwolde, maar ook in bredere zin. Blijven we alsmaar meer pompen? Is er over een aantal jaren een vierde generatie nodig? Of moet het anders?”

Belevingsconcept
Deze vragen spreken niet alleen uit de architectuur zelf, maar ook uit het belevingsconcept dat in samenwerking met Jurriënne Ossewold is ontwikkeld. Door middel van teksten en gedichten, een landschapsmaquette en peilbordjes worden bezoekers geïnformeerd over de plek waar ze staan, het belang van het gemaal voor een leefbare en vruchtbare polder, en de uitdagingen van klimaatadaptatie.

Open Kaart vertaalde de teksten en ideeën naar een ruimtelijk ontwerp en produceerbare onderdelen in messing en aluminium, aansluitend bij architectuur en erfontwerp.

Gemaal Terwolde is hiermee de eerste stap in een grotere belevingsroute door de IJsselvallei, van gemaal tot gemaal, die de komende tijd verder ontwikkeld zal worden door Jurriënne Ossewold en Open Kaart.

Ciderij
Het oude stoomgemaal, dat bij de komst van het elektrisch gemaal tot beheerderswoning was verbouwd, is in oude glorie hersteld en herbestemd. In samenwerking met waterschap, gemeente en omwonenden is gezocht naar een geschikte nieuwe functie op het raakvlak van educatie en toerisme.

Het stoomgemaal werd herbestemd tot ciderij. De lokale organisatie IESSELcider maakt ambachtelijke cider van fruit uit de IJsselvallei. De oorspronkelijke hoge ruimtes en ramen van het voormalige stoomgemaal zijn weer zichtbaar gemaakt. De ruimtes huisvesten nu de productieruimte en het proeflokaal van IESSELcider.

In dit proeflokaal en in de toekomstige fruittuin zijn de vruchten van de poldergronden letterlijk te proeven voor bezoekers en voorbijgangers. Bij proeverijen wordt verteld over de relatie tussen het watersysteem en de vele fruitboomgaarden die vroeger langs de IJssel te vinden waren. Open Kaart ondersteunde IESSELcider bij het interieurontwerp van zijn nieuwe thuisbasis.

Klimaatadaptieve maatregelen
De noodzakelijke aanpak van gemaal Terwolde was aanleiding om niet alleen het gemaal uit te breiden, maar óók te zoeken naar klimaatadaptieve maatregelen in de achterliggende polder Nijbroek. Open Kaart bracht inwoners, grondeigenaren en gebiedspartijen bij elkaar. In een gezamenlijk creatief proces, waarbij ontwerp werd ingezet als dialoog, werden verschillende oplossingen bedacht om water beter te bergen bij hevige regen en langer vast te houden bij droogte.

Maatregelen die het watersysteem verbeteren, maar ook bijdragen aan het historische polderlandschap, biodiversiteit en verblijfskwaliteit. De oplossingen zijn individueel lastig te realiseren, maar maken door goede samenwerking het verschil. Inmiddels zijn nieuwe stuwtjes in poldersloten geplaatst, natuurvriendelijke oevers aangelegd, rabattenbosjes geplant en oude gemetselde duikers gerestaureerd.

Trefwoorden

gemaal uitbreiding open kaart terwolde herbestemming

1	Nominaties Publiek gebouw van het Jaar 2026 bekend woensdag, 7 oktober
2	Bekijk de beste architectuurfilms tijdens Architectenweb Best Of AFFR 2026! dinsdag, 6 oktober
3	Woongebouw Voltage grote winnaar Groninger Architectuurprijs 2026 maandag, 5 oktober
4	Arons en Gelauff herontwikkelt fabrieksterrein met woonhof en brandweerkazerne dinsdag, 6 oktober
5	Woonblokken met sociale huurwoningen op Harley-locatie Breda voltooid dinsdag, 6 oktober

Gerelateerde nieuwsberichten

Open Kaart ontwerpt erf voor gebiedscoöperatie

2 september 2025

Rotterdamse huisartsenpraktijk voor straatzorg opent deuren

8 oktober 2024

Kerkzaal De Ark in Amsterdam-Noord veranderd in 'sociale markt'

8 maart 2024

Nieuwe Gezichten: Open Kaart

15 december 2022

Dienstwoningen verbouwd tot thuis voor drie generaties

1 november 2022

Fabriekje in de achtertuin

20 oktober 2022

Winnaars Stadsbouwprijs Amersfoort 2022 bekend

19 oktober 2022

Toon alles

Andere nieuwsberichten

Bijdrage van Benthem Crouwel Architects en West 8 aan Afsluitdijk voltooid

9 oktober, 3:30

Sinds 2018 werkten beide bureaus binnen het ontwerpteam van Levvel als ontwerpers aan de vernieuwing en versterking van het waterbouwkundig icoon.

The Natural Pavilion wordt verplaatst naar Evoluonpark in Eindhoven

9 oktober, 2:16

The Natural Pavilion, gebouwd voor de Floriade Expo 2022 in Almere, wordt verplaatst naar Eindhoven. Hier krijgt het houten, remontabele gebouw een nieuwe bestemming als Ontdekfabriek 2.0, op het terrein van het Evoluon.

Powerhouse Company presenteert opgeleverd KJ in Den Haag

9 oktober, 12:28

Het woongebouw met ruim 390 woningen en het prominente, golvende houten plafond verrees direct naast station Den Haag Centraal.

Koninklijke troon tijdelijk te zien waar Pierre Cuypers hem maakte

9 oktober, 10:54

Vanaf komende dinsdag is de koninklijke troon te zien in de stad waar die gemaakt is. Het Cuypershuis in Roermond toont de door architect Pierre Cuypers ontworpen troon, als onderdeel van de tentoonstelling Van Maker tot Majesteit.

Zuid-Holland slaat alarm: tekort aan sociale huurwoningen groeit

9 oktober, 4:14

Hoewel bijna de helft van de Zuid-Hollanders qua inkomen in aanmerking komt voor een sociale huurwoning, heeft de provincie verhoudingsgewijs steeds minder van zulke huizen.