NEXT architects werkt al ruim twintig jaar vanuit zowel Amsterdam als Beijing. Over zijn eerste jaren in China schreef partner John van de Water eerder Je kunt China niet veranderen, China verandert jou. Eind maart verschijnt zijn nieuwe boek Reconnecting with China – Architecture for Common Ground. In aanloop daarnaartoe verkent Van de Water in drie essays de vragen die zich in die praktijk steeds nadrukkelijker aandienen. Het eerste essay ging over wederzijdse afhankelijkheid als vertrekpunt voor samenwerking. Het tweede over de wake-up calls die ontstaan wanneer ideeën over vooruitgang verschuiven. Dit derde essay stelt dat architectuur in Europa en China technisch gezien veel overlap kent, maar dat verschillen in interpretatie juist ruimte creëren voor verbinding en vernieuwing.

“Why did you want to write a next book about China?” Wat de Chinese uitgever die ik sprak bedoelde was: waarom nu, en vanuit welk perspectief? Om er even later aan toe te voegen: “Your first book was very popular in China. It helped us to better understand Western thinking.”

Dat boek verscheen in een periode waarin China nadrukkelijk aansluiting zocht bij de westerse wereld. Europese architecten werden uitgenodigd om mee te bouwen aan een toekomst die nog open leek. Ik schreef over binnenkomen, zoeken en verdwalen — over het langzaam loslaten van vanzelfsprekendheden. Het boek was bedoeld voor een westers publiek dat China nauwelijks kende. Dat het later ook in China zelf gelezen zou worden — en zo zou bijdragen aan meer wederzijds begrip — had ik niet voorzien.

We leven inmiddels in een andere wereld. “The only good thing is; we are still talking,” zei een voormalige Australische ambassadeur uit Beijing onlangs tegen me. Na het China–Europa-overleg in 2025 in Brussel, tussen Wang Yi en Kaja Kallas, was de conclusie helder: over vrijwel alles bestaan inmiddels grote meningsverschillen.

De rol van de westerse architect in China is in de afgelopen twee decennia ook ingrijpend veranderd. Een bevriende Franse architect uit Beijing omschreef het ooit zo: “De westerse architect werd van een kans, tot een grotere kans, tot een risico — tot overbodig.” Chinese architecten kunnen inmiddels vrijwel alles zelf — en koppelen dat steeds vaker aan vooruitstrevende thema’s zoals circulariteit, biobased bouwen en 3D-printen met gerecycled staal.

De bevoorrechte westerse positie is verdwenen, net als de vanzelfsprekendheid dat kennis nog in één richting stroomt: van west naar oost. In plaats daarvan ontstaat een steeds wederkerigere kennisuitwisseling. Wat qua architectuur en stedenbouw in China ontstaat — in schaal, snelheid en toepassing — krijgt ook in Europa betekenis. Niet als kopie, maar als nieuwe referentie.

Juist waar opgaven elkaar overlappen, ontstaat ruimte voor die uitwisseling. China en Nederland blijken elkaar daarin te vinden rond klimaat en water — een terrein waarop, ook politiek, samenwerking noodzakelijk blijft. Daar krijgt ons vakgebied een directe rol: niet in abstracte ambities, maar in concrete ingrepen in de stad.

Uit onze dagelijkse praktijk blijkt hoeveel we delen. Veel ontwerpvragen zijn verrassend universeel: thema’s als constructie, materiaal en uitvoering bewegen relatief moeiteloos over grenzen. Professionele opleidingen, technische standaarden en gedeelde referenties zorgen ervoor dat veel vanzelf spreekt. Maar aan het einde van veel ontwerpgesprekken verschuift die vanzelfsprekendheid regelmatig toch. Wat gedeeld lijkt, blijkt dan afhankelijk van interpretatie.

Die culturele nuances zie je terug in de taal. Dat merkte ik toen Xiaofei, partner op ons kantoor in China, mijn eerste boek in het Chinees vertaalde. Tijdens een lezing aan een universiteit in Beijing liet hij zien dat hij ten opzichte van de Engelse tekst slechts vijf procent had aangepast. De zaal lachte; vijf procent klinkt als niets. Het grootste deel van het boek vertaalde zich relatief gemakkelijk — de verhalen, de observaties, veel van de architectonische reflecties. In die resterende vijf procent zat voor hem het werk: woorden die een net andere betekenis kregen, voorbeelden die om een andere context vroegen, zinnen die moesten worden omgedraaid om dezelfde gedachte begrijpelijk te maken.

Die vijf procent illustreert hoe betekenis verschuift tussen contexten. Daar ontstaat onze kans als architect. Zolang we het eens zijn, herhalen we wat we al kennen. Juist waar interpretaties uiteenlopen, ontstaat ruimte voor verbinding en voor vernieuwing — niet door het verschil zelf, maar door hoe we er positie in nemen. Wat dit vraagt, is geen nieuw type architectuur, maar een andere houding: niet het zoeken naar consensus of het uitvergroten van verschillen, maar het vermogen om positie te kiezen waar interpretaties uiteenlopen. Daar wordt duidelijk wat er werkelijk toe doet — en wat architectuur kan zijn.

Ik herinner me een discussie rond het ontwerp voor het China Rose Museum in Beijing. We startten met het tekenen van twee uitersten: Xiaofei een gebouw als letterlijke roos — herkenbaar maar onmogelijk als museum — en ik een abstracte doos — efficiënt maar los van de context. De vraag was niet welke juist was, maar waar het ontwerp zich daartussen positioneerde.

Het antwoord lag uiteindelijk niet in de vorm, maar in de interpretatie ervan: in hoe dezelfde referenties anders werden gelezen. In plaats van een object te ontwerpen, zagen we het museum als een serie hoven, afgeleid van traditionele Chinese tuinen — een continue overgang van binnen naar buiten, waarin licht, schaduw en beweging de ruimte definiëren. De gevel werd geen beeld, maar een filter: een geperforeerde huid waarin het patroon van de roos alleen zichtbaar wordt door het spel van licht. Zo ontstond een ontwerp dat niet uit één van beide posities voortkwam, maar uit de ruimte daartussen — waar verschil richting geeft.

In onze recentere projecten wordt die rol van interpretatie steeds zichtbaarder — hoewel niet altijd binnen het ontwerp zelf. Een operahuis dat we ontwierpen in Chongqing begon bijvoorbeeld als een cultureel project — verbonden aan een conservatorium en bedoeld als publieke ruimte voor muziek en ontmoeting – maar werd vlak voor de eerste steenlegging ineens ook benoemd tot symbool van de eeuwige vriendschap tussen China en Rusland. Het ontwerp was zo niet veranderd, maar de betekenis ervan wel — en daarmee ook het moment waarop onze rol in het project eindigde.

Het net anders interpreteren kan ook een bron van nieuwe mogelijkheden zijn. In Beijing hebben we onderzocht hoe woningen van cross-laminated timber als plug-in modules in leegstaande betonnen casco’s geplaatst konden worden — een manier om leegstand niet als probleem maar als kans te zien. Voor ons lag de nadruk op materiaalreductie en circulariteit. Voor onze Chinese partners ging het echter evenzeer over schaal, snelheid en toepasbaarheid binnen een bestaande bouwindustrie. Ons voorstel werd opnieuw gelezen — niet als ontwerp, maar als vraag: wat kan dit betekenen voor China? Hoe kan Europese kennis van houtbouw samengaan met Chinese productiekracht? Juist in die kleine verschuiving van perspectief kreeg het voorstel een andere richting — niet ondanks het verschil, maar dankzij het verschil.

“Why a next book about China?”
“Because it’s no longer about understanding China — it’s about understanding what we still share.”

Aan de andere kant van het scherm bleef het even stil.
“Yes,” zei de Chinese uitgever toen. “That is exactly why this book is needed.”