Cilly Jansen

Cilly Jansen: nieuwe generatie moet vorm en inhoud geven aan Architectuur Lokaal

17 februari 2023, 14:36

Op 1 februari trad Cilly Jansen terug als directeur van Architectuur Lokaal en komend voorjaar gaat ze met pensioen. De afgelopen dertig jaar zette ze zich met de stichting in voor het stimuleren van publiek opdrachtgeverschap en de bevordering van ruimtelijke kwaliteit op lokaal niveau. Althans, op papier, want in de praktijk deden Jansen en Architectuur Lokaal veel meer. Een terugblik met Jansen op iets wat je wel een tijdperk mag noemen. “Een prijsvraagcultuur ontstaat niet van de ene op de andere dag, maar door er continu en gestaag aan te werken.”

Wie in gesprek gaat over de geschiedenis van Architectuur Lokaal, komt vanzelf uit bij de allereerste Architectuurnota uit 1991. In dit legendarische beleidsdocument, waaruit verder instellingen als het NAi, het Stimuleringsfonds voor Architectuur en het Berlage Instituut zijn voortgekomen, staat feitelijk slechts één zin over wat later zou uitgroeien tot een belangrijke en veelzijdige organisatie. Er zal een informatie- en documentatiepunt voor opdrachtgevers worden ingesteld, luidt de gortdroge mededeling in de nota.

Uiteraard belandt zo’n regel niet zomaar in een beleidstekst. Er speelde veel meer, met name als het aankomt op aandacht voor kwaliteit bij opdrachtgeverschap en ontwerp. Eind jaren tachtig had je de Werkgroep 5x5, een collectief van onder meer wethouders, architecten en opdrachtgevers, die klaar was met de heersende regelzucht bij het bouwen en de bijbehorende verschraling. In plaats daarvan pleitte ‘vijf maal vijf’, met illustere namen als Adri Duivesteijn, Noud de Vreeze en Arnold Reijndorp, voor meer kwaliteitsbewustzijn bij met name volkshuisvesting en stedenbouw. Op het kantoor van Architectuur Lokaal hangt een fraaie poster van de Oproep Wonen in de Jaren 90, die de groep ooit heeft gedaan. Je kunt het beschouwen als een ode aan de pioniers.

Bureau, stoel, telefoon en een startkapitaal
Architectuur Lokaal zelf ging in 1993 van start, met Jansen als eerste en tot nu toe enige directeur. In het begin had ze een werkplek in het Groothandelsgebouw, met weinig meer dan een bureau, een stoel, een telefoon en startkapitaal. “Daarvoor werkte ik bij het Fonds voor beeldende kunsten, vormgeving en bouwkunst (de voorloper van het Mondriaan Fonds, red.), ik hield me daar bezig met individuele subsidies voor architecten die toen bestonden, zoals startstipendia en reisbeurzen. Ik was dus al wel vertrouwd met de wereld van de architectuur. Een van de eerste dingen die ik deed, was het opzetten van een tijdschrift. Dat was een goede manier om in beeld te brengen wat er op verschillende plekken in het land gebeurde op het gebied van architectuurbeleid en opdrachtgeverschap. Je moet je realiseren dat mensen destijds nog erg lokaal gericht waren en amper meekregen wat bestuurders en architecten in andere gemeenten en provincies deden. We stuurden het tijdschrift gratis en op naam naar de juiste personen rond, zodat zij interesse kregen en ook artikelen wilden schrijven. Zo ontstond een platform waar ideeën en kennis werden uitgewisseld en waar mensen elkaar konden vinden.”

Architectuurcentra
Naast het tijdschrift ontplooide Architectuur Lokaal tal van initiatieven om kennis te versterken en netwerken op te bouwen. Speciale manifestaties waarbij wethouders worden bijgepraat over alle aspecten van ruimtelijke kwaliteit, excursies naar bijvoorbeeld winkelgebieden met bestuurders die daar in hun eigen gemeente mee aan de gang willen, het begeleiden van prijsvragen en het kritisch volgen van lokaal aanbestedingsbeleid; het is slechts een greep uit het vele werk dat Architectuur Lokaal – en volgens ingewijden met name diens directeur – door de jaren heen verrichtte. Verder hielp de stichting bij het opzetten van het netwerk van stadsbouwmeesters en de oprichting van lokale architectuurcentra.

Over dat laatste zegt Jansen: “In het begin had je alleen Arcam in Amsterdam en ABC Architectuurcentrum in Haarlem, plus lokale initiatieven zoals de Nacht van de Architectuur in Leeuwarden. Vaak wisten zij niet van elkaars bestaan, maar toen er nationaal beleid op gang kwam, werd er over de gemeentegrenzen heen gekeken. Het is absoluut niet zo dat wij zelf architectuurcentra hebben opgezet, maar wij hielpen initiatiefnemers verder via het netwerk dat we gezamenlijk opbouwden. We reisden met zijn allen door het land om op verschillende plekken te kijken en te vragen hoe de zaken daar werden aangepakt, bijvoorbeeld op het gebied van geld en communicatie. Ieder architectuurcentrum heeft een eigen ontstaansgeschiedenis. Zo is AIR Rotterdam voortgekomen uit een plaatselijke kunststichting en hebben gemeenteambtenaren de basis gelegd voor Architectuurcentrum Eindhoven.”

Prijsvraagcultuur
Onder architecten is Architectuur Lokaal vooral bekend van haar rol bij aanbestedingen en de in ons land nog jonge prijsvraagcultuur. In 1997 werd op initiatief van Rijksbouwmeester Wytze Patijn het Steunpunt Architectuuropdrachten en Ontwerpwedstrijden opgericht – en ondergebracht bij Architectuur Lokaal. Architectuuropdrachten werden onder invloed van Europese regelgeving steeds minder onderhands aanbesteed door gemeenten en andere publieke opdrachtgevers. “Sommige gemeenten gebruikten nog eigen architectenlijstjes voor bouwopdrachten, maar dat kon door de nieuwe regels niet meer”, zegt Jansen. Via het Steunpunt bood Architectuur Lokaal publieke, maar ook private opdrachtgevers ondersteuning bij aanbestedingen en ontwikkelde het samen met andere organisaties hulpmiddelen zoals handleidingen voor het uitschrijven van prijsvragen (bekend als KOMPAS).

Nu was dit al een flinke klus voor de kleine organisatie, daarnaast fungeren Jansen en consorten ook als vraagbaak. Talrijk is het aantal raadsels en misverstanden die bij opdrachtgevers en architecten leven over Europese aanbestedingen en nieuwe vormen van architectenselecties. Een bekend voorbeeld is de Open Oproep, het bejubelde model uit Vlaanderen waarbij architecten dankzij lichtere eisen eenvoudiger kunnen meedingen naar een ontwerpopdracht van de overheid.

“Toen die procedure ook hier bekend werd, begonnen architecten ons te bellen met de vraag waarom we in Nederland geen Open Oproep voor scholen hadden. Maar sinds 1998 verlopen ontwerpopdrachten voor schoolgebouwen in ons land helemaal niet meer via de overheid, zoals in Vlaanderen het geval is, dus kon die hier ook geen Open Oproep voor uitschrijven. Overigens is de Open Oproep ook geen ‘Vlaamse’ vinding, maar een Nederlandse. Wytze Patijn heeft het ooit geïntroduceerd bij kleinere opdrachten van de Rijksgebouwendienst. Later nam de eerste Vlaams Bouwmeester Bob van Reeth deze werkwijze over en werkte die verder uit.”

Goede wijn
In het werk dat Architectuur Lokaal verricht, is tijd een belangrijke factor. Tijd in de zin van hoe een goede wijn rijpt; het kan jaren duren voordat de inspanningen van de organisatie zich uitbetalen in zichtbare resultaten. Dat is zeker het geval bij het opbouwen van een prijsvraagcultuur, iets wat in Nederland tot voor kort eigenlijk niet echt bestond. “We hebben veel prijsvragen begeleid, zoals het meest recent die voor het Waterpaviljoen Seurenheide in het Limburgse Bergen en ook nog niet zo lang geleden de prijsvraag voor biobased bouwen in Oirschot. En we begeleidden bijvoorbeeld ook de prijsvragen van de Rijksbouwmeester, waaronder Panorama Lokaal. Een prijsvraag- of nieuwe bouwcultuur ontstaat echter niet zomaar, daar moet je continu en gestaag aan blijven werken. In het begin ging het vooral om ideeënprijsvragen, waarvan de resultaten werden opgenomen in onderzoek of beleidsnota’s. Pas na de economische crisis werden plannen daadwerkelijk uitgevoerd, waaronder inmiddels opgeleverde projecten als de Prins Clausbrug in Dordrecht, de Kunstwerf in Groningen en de nieuwe entree van het AMC in Amsterdam.”

Cultuurbezuinigingen
Elf jaar geleden voerde het kabinet-Rutte II de beruchte cultuurbezuinigingen door. De impact op de instellingen die voort zijn gekomen uit de eerste Architectuurnota is niet mals gebleken. Het NAi was plotseling niet meer exclusief voor de architectuur, maar moest onder de naam Het Nieuwe Instituut ook de sectoren vormgeving en digitale cultuur gaan bedienen. Het Stimuleringsfonds onderging een soortgelijk lot, terwijl het Berlage Instituut is gereduceerd tot een postmaster-programma van de TU Delft. Eigenlijk bestaat alleen Architectuur Lokaal nog in zijn meest pure vorm, al heeft met name het steeds verder wegvallen van subsidies flinke sporen nagelaten. De stichting deelt tegenwoordig haar kantoor met architectenbureau FABRICations, heeft haar personele bezetting moeten reduceren tot een minimum en is steeds meer aangewezen op het verlenen van betaalde diensten. Toen twee jaar geleden ook nog de cruciale BIS-subsidie werd geschrapt, kwam de gehele architectuurwereld in het geweer en pleitte onder andere toenmalig Rijksbouwmeester Floris Alkemade voor continuering van de subsidie, maar zonder resultaat.

Plan voor de toekomst
Twee jaar lang zingt Architectuur Lokaal het inmiddels al uit zonder cultuursubsidie vanuit het Rijk – met enig cynisme kun je dus stellen dat het ook best zonder gaat. Maar nu Jansen vertrekt, wordt het volgens sommigen problematischer. Jansen geldt als de drijvende kracht achter de stichting en mogelijk zelfs als onmisbaar. Dat Architectuur Lokaal niet ‘gewoon’ op zoek gaat naar een nieuwe directeur, maar met Carolien Ligtenberg broedt op een plan voor de toekomst, zegt wel wat. Toch ziet Jansen de toekomst niet zo zwaar in voor de stichting en haar opvolger(s).

Vorig jaar heeft ze in reactie op het regeerakkoord contact opgenomen met de ministeries van VRO en OCW over een hernieuwde bijdrage van Architectuur Lokaal aan het rijksbeleid. Hoewel Jansen hier verder niets over kan zeggen, bevestigt ze dat gesprekken hierover met OCW lopen. Over haar opvolging zegt ze: “Er moet iemand komen die het werk van de stichting voortzet, maar dat hoeft geen persoon zoals ik te zijn. Ik deed het de afgelopen dertig jaar op mijn manier en ik hoop dat er een nieuwe generatie opstaat die op haar eigen manier vorm en inhoud zal geven aan Architectuur Lokaal. Er wordt nu in ieder geval gewerkt aan een plan voor de toekomst, maar dat is niet aan mij. Ik hoop mijn tijd hier te kunnen afronden en het archief onder te brengen bij Het Nieuwe Instituut.”

Trefwoorden

prijsvragen architectuur lokaal cilly jansen aanbestedingen opdrachtgeverschap

1	Parkeren is geen grondrecht dinsdag, 24 februari
2	Kantoorpand aan Het Park in Rotterdam wordt luxe woongebouw dinsdag, 24 februari
3	Plaggenhut dient als voorbeeld voor volledig houten kantoor met gevel van populierenbast woensdag, 25 februari
4	Melkmeisje staat model voor woontoren De Catharina in Zaandam vrijdag, 27 februari
5	Voltooid Beninees conferentieoord van Moke Architecten valt in de prijzen dinsdag, 24 februari

Gerelateerde nieuwsberichten

Rijksbouwmeester: verlies van arbeidskrachten in architectuur werkt door in hele samenleving

6 september 2023

Studio Nauta en Mulder Zonderland winnen prijsvraag biobased bouwen Zwolle

7 juli 2023

Cilly Jansen na dertig jaar gestopt als directeur Architectuur Lokaal

6 februari 2023

Atelier Tomas Dirrix wint prijsvraag waterpaviljoen Seurenheide

22 november 2022

Ook Zwolle schrijft prijsvraag voor biobased bouwen uit

28 oktober 2022

Plan Nieuwe Oogst wint prijsvraag biobased bouwen Oirschot

6 oktober 2022

VLOT architecten wint prijsvraag drijvend havenkantoor Haarlem

14 april 2022

Rotterdam zoekt architecten die willen meedenken over opgaven maatschappelijk vastgoed

17 november 2021

Plan Spectrum wint Ontwikkelcompetitie Omval-Weespertrekvaart

26 mei 2021

Definitief geen BIS-subsidie voor Architectuur Lokaal

15 september 2020

Architectuur Lokaal: is stimuleren bouwcultuur geen culturele activiteit?

20 juli 2020

Architectuur Lokaal schrijft minister aan om negatief BIS-advies

11 juni 2020

Architectuur Lokaal grijpt naast BIS-subsidie

8 juni 2020

Ontwerpteams prijsvraag Panorama Lokaal bekend

7 februari 2020

Winst Who Cares-prijsvraag leidt tot oprichting wooncoöperatie

19 juni 2020

Drie teams naar tweede ronde prijsvraag biobased bouwen Zwolle

24 februari 2023

Kurt Gouwy nieuwe bestuursvoorzitter Architectuurcentrum Nijmegen

13 maart 2023

Voor Adri Duivesteijn was relatie tussen politiek en architectuur vanzelfsprekend

20 maart 2023

Toon alles

Andere nieuwsberichten

Inschrijving voor Rotterdam Architectuurprijs 2026 van start

1 uur geleden

Tot en met 23 maart kunnen architecten, opdrachtgevers en bouwers een project inzenden voor de jaarlijkse prijs.

Binnentuin speelt belangrijke rol in woongebouw BuitenBuren Almere

27 februari, 4:12

In het centrum van Almere Buiten komt een complex met 224 woningen rond een binnentuin. Het gebouw, dat er in 2030 moet staan, is ontworpen door De Zwarte Hond.

MOOI Noord-Holland opent inschrijving voor Arie Keppler Prijs 2026

27 februari, 3:27

Met de tweejaarlijkse prijs worden projecten en beleidsplannen beloond die aantoonbaar bijdragen aan de kwaliteit van de leefomgeving in Noord-Holland.

Provincie en consortium van adviesbureaus presenteren Toekomstvisie Limburg 2050

27 februari, 2:31

De provincie Limburg heeft samen met een consortium van adviesbureaus de Toekomstvisie Limburg 2050 opgesteld die onlangs werd vastgesteld.

Nieuwe windmolens komen in Europa vooral op land

18 minuten geleden

De uitbreiding van windenergie op zee blijft ver achter bij die op land in Europa, blijkt uit cijfers van brancheorganisatie WindEurope.

Onderzoek: kinderen spelen vaker buiten, groot verschil per plaats

27 februari, 5:04

Meer dan de helft van de kinderen geeft aan vaker buiten te willen spelen dan ze nu doen.

'Gemeenten gaan weer voor grondbezit'

27 februari, 1:45

Gemeenten zijn weer veel actiever bezig met het kopen van grond, zo blijkt uit onderzoek van BNR, met behulp van data-analyses van vastgoedadviseur Savills.

Terugkijken: KRO-NCRV Pointer onderzoekt waarom lege winkels geen woningen worden

27 februari, 12:06

Met de hoge woningnood en dito leegstand in Nederlandse winkelstraten zou je zeggen dat een plus een twee is.

OVV over fataal brugongeluk Lochem: onderlinge controle ontbrak

26 februari, 11:49

De partijen die betrokken waren bij de bouw van een brug over het Twentekanaal bij Lochem hebben de risico's van dit bouwproject van tevoren onvoldoende in kaart gebracht.