Leon Sebregts

Hoge nood

6 oktober, 9:00

Onlangs zag ik de film Perfect Days van de Duitse regisseur Wim Wenders. De vraag van de stad Tokio aan Wenders om de recent gerealiseerde openbare toiletgebouwen in de wijk Shibuya met een documentaire te promoten, resulteerde in een heuse bioscoopfilm. De film is een prachtige les in levenskunst, maar roept ook een belangrijke vraag op. Waarom hebben we in Nederland nauwelijks openbare toiletten, laat staan toiletgebouwen die met aandacht zijn ontworpen?

Perfect Days volgt de bescheiden Hirayama, die dag in dag uit in zijn busje de stad doorkruist om de openbare toiletten schoon te maken. De schijnbaar tevreden Hirayama leidt een uiterst gestructureerd, routineus leven en heeft aandacht voor de schoonheid van het alledaagse. Iedere dag fotografeert hij tijdens zijn lunchpauze de bomen in het park. In zijn kleine tatami-huis verzorgt hij met de grootst mogelijke zorg stekjes van de bomen. Hirayama is een man van weinig woorden. Zijn cassettebandjes met muziek van Lou Reed, Patti Smith en Nina Simone voorzien zijn leven (en de film) van een muzikale omlijsting.

Naast de innemende Hirayama zijn de prachtige toiletgebouwen van het project ‘The Tokyo Toilet’ de eigenlijke hoofdrolspelers in de film. Zoals Hirayama zijn leven leidt met aandacht en toewijding, zo zijn ook de toiletgebouwen die hij iedere dag schoonmaakt met aandacht en toewijding ontworpen. De stad Tokio vroeg zestien Japanse toparchitecten om de gebouwen vorm te geven. Ze bevinden zich op pleinen, in parken en bij speelplaatsen. Het ene gebouw is nog fraaier dan het andere. Tadao Ando ontwierp een cirkelvormig paviljoen met verticale louvres, Toyo Ito drie in mozaïektegeltjes gehulde paddenstoelen, Kengo Kuma vijf met cederhout beklede hutjes, Fumihiko Maki vier minimalistische doosjes onder een dun gekromd dak, Masamichi Katayama een labyrint van betonnen schijven en Shigeru Ban een container van gekleurd glas dat ondoorzichtig wordt als de deur op slot gaat.

De toiletgebouwen zijn een metafoor voor Hirayama’s levenswijze. Juist het kleine en alledaagse verdient aandacht en schoonheid. In Nederland zijn we helaas nog lang niet toe aan een discussie over de vormgeving van deze gebouwen. Hier is bij beleidsmakers de noodzaak van openbare toiletvoorzieningen nog niet eens doorgedrongen.

In vergelijking met de ons omringende landen lopen we ver achter. Wetgeving die lokale overheden verplicht voor voldoende toiletten te zorgen, zoals in Frankrijk en Duitsland, ontbreekt. En als er al voorzieningen zijn, zijn deze vooral op mannen gericht. Vrouwen hebben het nakijken. Voor de grote boodschap is het aanbod voor iedereen ontoereikend. En dan heb ik het nog niet eens over mensen met bijvoorbeeld een maag- of darmaandoening en het toenemend aantal daklozen. In Parijs en Wenen, twee steden waar ik deze zomer was, vind je toiletten op vrijwel iedere straathoek en in ieder park. Waarom is een basisvoorziening als een openbaar en voor iedereen toegankelijk toilet in een beschaafd land als Nederland geen vanzelfsprekendheid?

Volgens de Toiletalliantie, een samenwerking tussen verschillende patiënten- en belangenverenigingen, zorgt een toename van het aantal openbare toiletten voor minder eenzaamheid, angst en sociaal isolement, meer zelfredzaamheid en als gevolg minder zorgkosten. Het resultaat is bovendien een gastvrijere stad met minder overlast. Het investeren in voldoende toiletten lijkt dus een no-brainer, die zich makkelijk terugverdient. Misschien moeten openbare toiletten maar eens worden opgenomen in de ambities van de 15-minutenstad, die op steeds meer plekken wordt gepropageerd? In die programma’s ligt de nadruk op de nabijheid van werk, onderwijs, winkels en gezondheidszorg, maar die ene, onvermijdbare dagelijkse behoefte wordt nergens genoemd.

En als we aan de gang gaan met die inhaalslag, laten we de toiletgebouwen dan met zorg ontwerpen, zoals in Tokio. Ons eigen verleden biedt daarbij inspiratie. Denk bijvoorbeeld in Amsterdam aan de karakteristieke metalen plaskrullen uit 1880 (met een plattegrond volgens de gulden snede) en de prachtige stenen exemplaren in Amsterdamse Schoolstijl. Of in Groningen aan de art deco toiletten en urinoirs van stadsarchitect Siebe Jan Bouma uit de jaren twintig van de vorige eeuw en het kunstige toiletgebouw van Rem Koolhaas en Erwin Olaf uit 1996. Allemaal zoveel aantrekkelijker dan de verzinkbare urinoirs en toiletten van roestvrij staal en utilitair aandoende containers, die steeds meer in onze straten en parken verschijnen.

De toiletvoorzieningen zijn mooi te combineren met elektriciteitshuisjes en pakketmuren, waarvan er de komende jaren ook duizenden bij moeten komen. Een fantastische ontwerpopgave! Zorgvuldig ontworpen en goed ingepast zijn deze multifunctionele paviljoens een aanwinst voor de stad.

De film Perfect Days is te bekijken op diverse streamingdiensten. En om naar uit te kijken: vanaf 18 maart 2027 is Wim Wenders’ nieuwste film From Inside Out in de bioscoop te zien. Hiervoor volgde hij veertien jaar lang de Zwitserse architect Peter Zumthor.

Leon Sebregts is zelfstandig architect en architectuurhistoricus en houdt zich met name bezig met architectuurhistorisch onderzoek naar jong erfgoed. Hij is lid van de Commissie Omgevingskwaliteit in zijn woonplaats Utrecht.

Trefwoorden

perfect days leon sebregts openbare toiletten wim wenders toiletten toilet column

1	Nominaties Publiek gebouw van het Jaar 2026 bekend woensdag, 7 oktober
2	Bekijk de beste architectuurfilms tijdens Architectenweb Best Of AFFR 2026! dinsdag, 6 oktober
3	MVRDV ontwerpt collectie straatmeubilair voor Escofet vrijdag, 2 oktober
4	Woongebouw Voltage grote winnaar Groninger Architectuurprijs 2026 maandag, 5 oktober
5	Arons en Gelauff herontwikkelt fabrieksterrein met woonhof en brandweerkazerne dinsdag, 6 oktober

Gerelateerde nieuwsberichten

Column

Winnaars en verliezers

1 september

2 juni

5 mei

Voorbij de tijdelijkheid

7 april

Column

Shake hands

3 maart

Toon alles

Andere nieuwsberichten

Huib Koman herbouwt afgebrand recreatiehuisje op landgoed

Gisteren, 13:49

Architectenbureau Huib Koman heeft grotendeels afgebrand recreatiehuisje op Landgoed Coudewater in Rosmalen herbouwd.

The Urban Woods is een 'levend laboratorium' voor nog duurzamer bouwen

7 oktober, 2:57

Het door Urban Climate Architects ontworpen, 31 meter hoge gebouw biedt ruimte aan 102 huurappartementen en gedeelde voorzieningen voor de bewoners. Het gebouw heeft een hybride houtconstructie, met een volledig houten stabiliteitskern.

Combinatie met M3H en NRL wint tender voor woontorens Apeldoorn

7 oktober, 10:12

De combinatie Heijmans woningbouw, M3H architecten en NRL landscape heeft de tender voor twee woontorens aan de Wilhelm Tellstraat in Apeldoorn gewonnen.

Nog drie dagen om jouw stem uit te brengen voor de Architect van het Jaar 2026!

7 oktober, 8:45

De nominaties voor de prijs zijn: BiermanHenket Architecten, Time to Access, Group A, Studio L A en Mei architects and planners. Bekijk nu de video’s waarin de genomineerden zich voorstellen en breng uiterlijk 9 oktober jouw stem uit!