Gashouder naar ontwerp van Inside Outside en Buro van Stigt getransformeerd tot cultuurpodium

Als je voorheen een evenement wilde organiseren in de Gashouder op het terrein van de voormalige Westergasfabriek in Amsterdam, dan moest je de garderobe, barren, toiletten, artiestenfoyers en dergelijke erbij organiseren. Meer dan een af te huren bouwkundige structuur was de Gashouder niet. Met de transformatie van het rijksmonument naar ontwerp van Inside Outside en Buro van Stigt is de voormalige eventlocatie nu een volwaardig cultuurpodium geworden voor live muziek, elektronische muziek, kunst en performance.

Onder de vloer van de Gashouder – dat was de enige plek waar de gewenste voorzieningen toegevoegd konden worden zonder het karakter van het Rijksmonument van binnen en van buiten aan te tasten. Die boodschap van architect André van Stigt aan de toen nieuwe eigenaren van de Gashouder – Duncan Stutterheim en Lennart Rottier – vormt de basis voor de transformatie ervan. Voor het ontwerp zijn vervolgens Inside Outside en Buro van Stigt aan elkaar gekoppeld, waarbij het eerste bureau verantwoordelijk werd voor de architectuur en het tweede bureau voor de bouwkundige uitwerking en de restauratie van het bestaande gebouw.

In de afgelopen twee jaar is onder de oude vloer – tussen de ringvormige fundering van de Gashouder – een extra verdieping gerealiseerd met de noodzakelijke voorzieningen voor publiek en artiesten. Die ondergrondse verdieping bevat vast elementen, maar heeft ook een flexibel tussendeel. Aan de ene kant is er voor het publiek een ruime entree met garderobe, kluisjes, toiletten en winkel. Aan de andere kant is er voor de artiesten een ruime foyer met keuken. Daartussen ligt een ronde ruimte die flexibel is te gebruiken; die kan bij de publieksentree worden getrokken, bij de artiestenfoyer worden getrokken, als afzonderlijke ruimte functioneren, of alles met elkaar verbinden.

Die flexibele ronde ruimte – die in het hart van de Gashouder ligt – is voorzien van een hoogglans vloer en een dynamisch lichtkunstwerk in zijn plafond. Het door Lumus Instruments ontworpen lichtkunstwerk is een soort eigentijdse kroonluchter dat de ruimte een feestelijk karakter geeft. De kleuren en dynamiek ervan is een verwijzing naar de waakvlam die ooit verderop op het terrein van de Westergasfabriek te vinden was.

Met ronde schuifdeuren is de ronde ruimte eenvoudig te openen naar de publieksruimtes, naar de artiestenfoyer, naar allebei, of naar geen van beide. In dat laatste scenario is de ronde ruimte als afzonderlijke ruimte te gebruiken.

Met de ronde ruimte hebben de eraan grenzende ruimtes eigenlijk, op afroep, een overmaat gekregen, legt architect Aura Luz Melis van Inside Outside uit. Is er een optreden van een groot dansensemble? Dan breidt je de artiestenfoyer uit. Wil je na het optreden in de zaal beneden nog een afterparty houden? Dan trek je het bij de publieksruimtes. Per event kan de configuratie aangepast worden, zelfs per moment van de dag. De ondergrondse verdieping heeft er een bijzondere generositeit door gekregen.

In het ontwerp van Inside Outside was dat gevoel van generositeit ook een van de speerpunten. Dat je beneden niet het gevoel zou hebben in krappe en donkere catacomben te zijn, maar een gevoel van licht en ruimte te hebben. Om die reden heeft het bureau de entree tot de Gashouder boven ook iets lager gehouden (3.10 meter hoog) en is de ruimte beneden vervolgens juist iets hoger (3.60 meter hoog). Zo ervaar je als bezoeker boven eerst een compressie van de ruimte en vervolgens beneden een expansie ervan. De matglanzende aluminium afwerking van de wanden beneden draagt bij aan dat gevoel van licht en ruimte. De rimpeling in het oppervlak, de golven, geven de ruimte daarbij extra dynamiek. Aura legt uit dat de vervormde reflecties van jezelf en anderen op deze wanden de ondergrondse ruimte een menselijke schaal geven.

De matglanzende metalen afwerking van wanden en meubilair op de benedenverdieping is een sublimatie van de stalen gashouder erboven. De ronde schuifdeuren en de deuren van de toiletten zijn uitgevoerd in heel stevig polycarbonaat, dat niet transparant maar wel doorzichtig is, zodat er schaduwen doorheen te zien zijn.

De benedenverdieping is met brede wenteltrappen verbonden met de enorme ruimte van de voormalige gashouder erboven. De flexibele signing die Silo voor de Gashouder heeft ontworpen, maakt het mogelijk om die trappen flexibel in te zetten, bijvoorbeeld na afloop van een event of optreden allebei als route naar beneden te gebruiken. De trappen van en naar de benedenverdieping zijn geïntegreerd in een matzwart volume achterin de zaal waarop een nieuw balkon is gerealiseerd. Vanuit de zaal is dat niet zichtbaar, maar in dat volume is ook de ruimte opgenomen waar je als bezoeker eerder vanuit het park binnenkwam voordat je naar beneden ging naar de publieksruimtes daar.

Zoals de Gashouder voorheen geen vaste voorzieningen had voor publiek en artiesten, zo had de kathedrale ruimte daarin ook geen voorzieningen om de akoestiek ervan te verzachten. De stalen wanden en plafond weerkaatsen het geluid in het rond, wat een enorme en soms onvoorspelbare galm tot gevolg had. Deze muur van geluid maakte de ruimte zeer geschikt voor technofeesten zoals Awakenings, maar zeer ongeschikt voor optredens waarin je een enkel instrument wilde kunnen horen of een enkele stem wilde kunnen verstaan.

Met de transformatie van de Gashouder is die ‘akoestische nachtmerrie’ verleden tijd. Door zowel op de wanden als op de plafonds grote akoestische panelen aan te brengen, is de zaal geschikt geworden voor een breed scala aan events en optredens. Om de zaal wel zijn eigen karakter te houden, is daarbij nog wel een beetje galm gehouden.

De toegevoegde akoestische panelen zijn voorzien van fotografische weergaven van de stalen huid erachter. In het plafond werkt dit goed en vallen de akoestische panelen bijna weg. De wanden van de zaal zijn, anders dan je misschien verwacht, convex van vorm, die bollen dus naar binnen toe, en de akoestische panelen daarop zijn recht gehouden. Daardoor komen die panelen erg naar voren en zijn ze daar wel nadrukkelijk aanwezig.

Tegenover de entree tot de zaal is nu standaard een podium opgebouwd met alle voorzieningen die daarbij horen. Het podium is wel modulair opgebouwd, dus kan naar wens herschikt of uitgebreid worden. Een podium dat dieper de ruimte in steekt of zelfs middenin de Gashouder staat is bijvoorbeeld ook mogelijk.

Aan weerszijden van de zaal zijn nu lange, permanente barren gerealiseerd. Net als de ‘kasten’ die verse lucht in de ruimte brengen, hebben de barren een matzwarte afwerking gekregen van geperforeerd golfstaal, zodat ze onnadrukkelijk in de ruimte aanwezig zijn.

Een van de ondernemers achter de transformatie van de Gashouder is Duncan Stutterheim, die na de verkoop van het mede door hem opgericht ID&T in het vastgoed is gegaan, mede de A’DAM Toren heeft ontwikkeld, en samen met zijn vrouw en een groep Amsterdamse investeerders sinds 2018 eigenaar is van de zeventien gebouwen van de voormalige Westergasfabriek. Tijdens een rondleiding door het gebouw benadrukte Duncan dat de Gashouder met zijn capaciteit van 3.500 mensen precies tussen Paradiso en de Melkweg (tot 1.500 mensen) en AFAS Live (tot 6.000 mensen) invalt. De Gashouder vult wat hem betreft daarmee een belangrijke hiaat in het aanbod in de stad.

Zonder vaste voorzieningen was het voorheen niet mogelijk om een event of optreden in een dag op te bouwen, legde Duncan ook uit. Na de transformatie zal dat voor bijna 90% van de events en optredens wel mogelijk zijn, verwacht hij, en kunnen dus veel meer events en optredens gehouden worden. Volgens Duncan heeft bijvoorbeeld de ‘live muziek’ de zaal nu ontdekt en zijn daarvan veel optredens in de Gashouder te verwachten. Maar hij benadrukte dat de zaal geschikt is voor allerhande events en optredens. Bij de pre-opening van de Gashouder tijdens de afgelopen ADE werd bijvoorbeeld al een combinatie van ballet en techno geprogrammeerd, ter illustratie van de bandbreedte van de zaal.

Voorheen werd de Gashouder enkel extern verhuurd. Na deze transformatie wil de organisatie, die achter de Gashouder opgezet is, ook zelf gaan sturen. Onder leiding van managing director Boye ‘t Lam wil de organisatie events en optredens deels zelf gaan cureren en programmeren. De organisatie richt zich daarbij op live muziek, elektronische muziek, kunst en performance.

"We willen een podium bouwen met een eigen gezicht. Gashouder heeft een schaal en karakter die je nergens anders in Amsterdam vindt. Juist daardoor kunnen hier artiesten, disciplines en producties samenkomen die niet vanzelfsprekend binnen één bestaande categorie passen," aldus Boye ’t Lam.

Met Harmony krijgt de monumentale zaal in november bijvoorbeeld een volledig andere invulling. Tijdens een reeks muziekceremonies verandert de ruimte in een 360-graden audiovisuele omgeving, waarin bezoekers zittend of liggend hedendaags klassieke, ambient en elektronische muziek ervaren. Het Concertgebouworkest brengt in 2027 ook Stravinsky's Sacre naar Gashouder.

Bij de overname van de Gashouder is met de vorige eigenaren afgesproken dat er altijd ruimte zal blijven voor culturele programmering voor de stad. De Gashouder is en blijft een plek voor de stad, benadrukte Duncan.

In tegenstelling tot de andere podia in de hoofdstad is de Gashouder met het openbaar vervoer of de auto een stuk minder goed bereikbaar. Het sluiten van de metroring van Amsterdam, ten behoeve van Haven-Stad, zou de ontsluiting van dit gebied enorm verbeteren. Maar zover is het nog niet. De bussen die er nu langs rijden, en de tram die in de buurt komt, hebben een beperkte capaciteit. Hetzelfde geldt voor de nabijgelegen parkeergarage.

In deze autoluwe omgeving is het de bedoeling dat bezoekers op de fiets komen of vanaf Amsterdam Centraal of Amsterdam Sloterdijk in een half uur er naartoe komen wandelen. Het is te hopen dat de bezoekers van al die events in de getransformeerde Gashouder daarin mee willen bewegen. Want wie er komt, wordt niet alleen getrakteerd op een unieke zaal, maar ook op een bijpassende wereld daaronder die dankzij zijn flexibele opzet iedere keer weer anders kan zijn.