Renovatie en verduurzaming Artis-Aquarium
8 januari
Het artis aquarium
Een negentiende-eeuws wereldwonder dat zichzelf van binnenuit opvrat. Zo was het rijksmonumentale aquariumgebouw van dierentuin ARTIS in Amsterdam te omschrijven voordat het begin 2021 zijn deuren sloot voor een grootschalige renovatie. Op sommige plekken kwam het zout uit de aquaria en filterreservoirs dwars door de muren heen.
Aanvullend op de noodzakelijke reddingsoperatie is de renovatie aangegrepen om het gebouw zijn oorspronkelijke grandeur terug te geven en het te verduurzamen, integraal toegankelijk te maken en het dierenwelzijn te verbeteren.
De deuren van het ARTIS-Aquarium gaan bijna weer open. De bouwkundige renovatie is afgerond en de inrichting van de aquaria en tentoonstellingszalen is in volle gang. Voorjaar 2026 functioneert het aquarium weer als thuisbasis van de onderwaterwereld, terwijl dan ook de indrukwekkende machinekamer achter de schermen zijn geheimen aan het publiek prijsgeeft.
Icoon voor stad en park
ARTIS (1838) is een van de oudste dierentuinen ter wereld. Het aquariumgebouw staat op het laatste perceel dat ARTIS in de Plantagebuurt aankocht. Om toestemming te krijgen voor de bouw moest aan twee voorwaarden worden voldaan: Het gebouw mocht niet alleen toegankelijk zijn voor de leden van het Koninklijk Zoölogisch Genootschap Natura ARTIS Magistra, maar voor een breed publiek, en het moest worden gedeeld met de studie Zoölogie van de Universiteit van Amsterdam.
Architect Gerlof Salm was jarenlang de vaste architect van ARTIS. Tussen 1879 en 1881 ontwierp hij het aquarium als een neoclassicistische tempel met zuilen en frontons.
1.740 heipalen waren nodig om het gewicht van het gebouw, ruim een miljoen liter zee- en zoetwater en het innovatieve Lloyds waterfiltersysteem in de catacomben te kunnen dragen. De aquaria bevonden zich aan de parkzijde, de ruimten voor de universiteit en diverse tentoonstellingszalen aan de zijde van de Plantage Middenlaan. Op de zuidoostelijke kop kreeg het gebouw een ronde collegezaal onder een koepeldak.
Het aquarium ligt op de scheidslijn tussen park en stad, op de hoek met de Muidergracht. Het gebouw deed zijn sleutelpositie de afgelopen decennia nauwelijks eer aan. De relatie met de stad was vertroebeld doordat het gebouw zich in de loop der tijd steeds meer naar binnen had gekeerd. De zandstenen straatgevel was ernstig vervuild en de kop- en parkgevels waren wit geschilderd. Vanuit het park ervoeren bezoekers het gebouw als een lange, dichte wand.
Gevelherstel
Het aquariumgebouw heeft een straatgevel van drie soorten zandsteen, terwijl de koppen en de parkgevel met portlandcement zijn gepleisterd. Ondanks het verschillende materiaalgebruik doen de gevels qua uitstraling en ornamentering niet voor elkaar onder. Middels kleuronderzoek kwam aan het licht dat de gevels oorspronkelijk ook in kleur met elkaar overeenkwamen. Dankzij de renovatie is de eenheid hersteld en toont het zandkleurige gebouw van Salm zich weer in zijn volle glorie.
In overleg met de afdeling Monumentenzorg van de gemeente Amsterdam en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is een gedetailleerd plan opgesteld voor de restauratie van de gevels. Uitgangspunt was de gevel weer een fris aanzien te geven, maar zeker niet als nieuw te laten lijken. De leeftijd van het gebouw mocht zichtbaar blijven. Verschillende methoden zijn gecombineerd om tot het gewenste resultaat te komen. De vlakke zandstenen geveldelen zijn licht gestraald, de delen met een structuur met laser schoongemaakt. Niet-constructieve schade aan het natuursteen werd geaccepteerd, tenzij sprake was van verpulvering door roestvorming of zoutbelasting. In dat geval is het natuursteen vervangen. De voegen van de natuurstenen gevel zijn vernieuwd en de natuursteen is hersteld met mortel en gedeeltelijk vervangen. De gepleisterde gevels bleken in redelijk goede staat. Na het verwijderen van de verflagen is de schade aan het pleisterwerk geretoucheerd.
De oorspronkelijke teakhouten deuren zijn opnieuw gelakt en ramen zijn zoals in 1881 in teakkleur geschilderd. De kozijnen kregen hun oorspronkelijke zandsteenkleur terug en al het enkelglas is vervangen door isolerend monumentenglas. Conform de oorspronkelijke opzet is al het ijzerwerk in de gevel verbronsd. Het gebouw kreeg een nieuw geïsoleerd zinken roevendak, waarmee de uitstraling van na een grootschalige verbouwing in 1926 is teruggebracht. Uit het zicht zijn in het dak 118 zonnepanelen opgenomen. Een reconstructie van de oorspronkelijke attiek zorgt op de beide kopgevels voor de overgang van gevel naar dak.
Reis door de tijd
Voor de renovatie was een bezoek aan het ARTIS-Aquarium een donkere en enigszins verwarrende ervaring. Contact met de stad en het park was er nauwelijks en een logische route ontbrak. Een gevolg van het feit dat het gebouw bedoeld was voor twee gebruikers met ieder eigen ruimtes, routes en toegangen. De door Salm ontworpen splitlevelindeling zorgde continu voor uitdagingen. Eerdere renovaties door Bert Johan Ouëndag (1926), waarbij in de voormalige collegezaal een diorama van een Texels duinlandschap werd ondergebracht, en de Architectengroep (1996), waarbij in de vroegere universiteits- en tentoonstellingsruimten aan de straatzijde mammoetaquaria werden ingepast, hebben deze niet voldoende kunnen oplossen. Het gebouw raakte dichtgeslibd en de architectuur en de aquaria werden op zichzelf staande werelden.
Dankzij de strategische plaatsing van twee liften en het doorbreken van doodlopende routes is een heldere rondgang door het gebouw gecreëerd. De hoofdstructuur van het gebouw met zijn kenmerkende sequentie van ruimtes is weer leesbaar en nodigt uit door het gebouw te dwalen. Algemene ruimten hebben lichte vloeren, aquariumruimten donkerdere vloeren. Portalen van messing begeleiden bezoekers van de ene ruimte naar de andere. Via de centrale trap bereiken ze de Grote Zaal met links de zout- en rechts de zoetwaterwereld. In de opvolgende Kleine Zaal zijn alle provisorisch ingebouwde aquariumbakken verwijderd, om deze zijn oorspronkelijke functie als tentoonstellingsruimte terug te geven. In de voormalige universiteitsruimten aan de straatzijde zijn de in 1996 geplaatste aquaria langs de straatgevel verwijderd, waardoor de architectuur zich weer toont en contact met de stad mogelijk is. Het zorgt voor een prettige balans tussen de onderwaterwereld in de aquaria en de bovenwaterwereld buiten op straat.
Op enkele plekken wordt bezoekers een blik achter de schermen gegund. Hier ervaren ze de complexe techniek die nodig is om het aquarium te laten functioneren. Bij de beide liften en in de gang richting de toiletgroep, die vanwege het gemetselde troggewelf en de gietijzeren constructie alleen al een bezoekje waard is, kijk je via glazen puien in de catacomben. Hier bevinden zich de filterbassins van het Lloyds systeem en grote quarantainebakken. Voor wie de blik vanachter glas niet voldoende is, zijn er straks ook rondleidingen door de techniekruimten.
De ingrepen van Ouëndag en de Architectengroep zijn geïntegreerd in de nieuwe visie. Omdat ook de mammoetaquaria uit 1996 als waardevol zijn bestempeld, weerspiegelt het ARTIS-Aquarium de veranderende opvattingen over het tentoonstellen van de onderwaterwereld.
Voelbare gelaagdheid
In het interieur zijn op basis van uitgebreid kleuronderzoek oorspronkelijke kleuren en materiaalimitaties teruggebracht. Voor de renovatie was alles wit of grijs. Een groot deel van de originele afwerkingen was verdwenen achter voorzetwanden, verlaagde plafonds en verflagen. De oorspronkelijke gelaagdheid was niet voelbaar.
Na de renovatie is de ‘grijze wereld’ voorbehouden aan de technische ruimten achter de schermen. In de bezoekersgebieden zijn de subtiele kleurschakeringen van weleer teruggebracht. De imposante traphal is op basis van het kleuronderzoek voorzien van de oorspronkelijke rozige marmering. Ten behoeve van de ervaring van daglicht is het originele daklicht als imitatie teruggebracht. In de hal en de zalen zijn de bij de verbouwing van 1996 aangebrachte vloeren verwijderd en vervangen door nieuwe terrazzovloeren met vloerverwarming. Op basis van teruggevonden vloerrestanten zijn deze uitgevoerd met Arabescato, Noors-wit en Basalt natuursteenfragmenten. Kaders van messing strips breken de enorme vloervlakken op en versterken de architectuur.
Voor iedere ruimte is afgewogen of een exacte reconstructie, een interpretatie of een geheel nieuwe ingreep het meest passend was. In de zoektocht naar een harmonieus geheel diende de historie vaak als inspiratie, niet als dictaat. In de Grote Zaal loopt de nieuwe terrazzovloer over in een grijze lambrisering van natuursteen. Het houtwerk boven de aquaria is opnieuw van een teakimitatie voorzien, terwijl de dubbele pilasters beige zijn gemarmerd. Indirecte verlichting zorgt ervoor dat de vissen in hun ‘aquaria’ alle aandacht naar zich toetrekken. Dankzij opstapjes in messing kunnen ook de kleinste bezoekers zich aan alle onderwaterpracht vergapen.
In de Kleine Zaal zijn in het verleden pilasters weggehakt en aftimmeringen verwijderd. Zowel de pilasters als de lambrisering zijn hier in een strakke, eigentijdse vormgeving teruggebracht. Het
oorspronkelijk houtkleurige plafond is nu geschilderd en ook hier is het daklicht als imitatie hersteld.
In de vroegere collegezaal kon het Heimans-diorama uit 1926 niet behouden blijven, omdat in het duinlandschap en het achtergronddoek asbest was verwerkt. In de rondgang is het vloerniveau verlaagd tot het niveau van 1881 en voorzien van een houten afwerking. De ramen in de buitengevel, die vanwege het diorama waren dichtgezet, zijn weer geopend. De kijkgaten naar het vroegere diorama tekenen zich in de ronde wand af in de vorm van blindnissen. In de ronde zaal zelf is de tijd als het ware stilgezet. Als ‘geconsolideerde ruïne’ vertelt deze plek het verhaal van de drie tijdslagen: universiteit, diorama en aquarium. De aftekening van de tribune van de collegezaal is zichtbaar op de wanden, alsook de zwarte achtergrond van het diorama. Het idee is om op de wanden van deze bijzondere ruimte een onderwaterwereld te projecteren. Wellicht krijgt ARTIS de befaamde kunstenaar Olafur Eliasson zover een werk voor de ruimte te maken.
Installaties als kunstwerk
Het aquarium als kunstwerk is alleen mogelijk dankzij een zeer geavanceerde machinekamer in de gewelfde catacomben. Het Lloyds waterfiltersysteem, het enige nog werkende in de wereld, zorgt hier samen met de nieuwste techniek dat het water in de aquariumbakken altijd van de beste kwaliteit is. Gezuiverd water wordt vanuit de waterreservoirs in de catacomben naar de aquariumbakken op de begane grond en eerste verdieping gepompt. Daarna stroomt het water onder vrij verval weer naar beneden voor een volgende zuiveringsronde.
De aangetaste zoutwaterbakken aan de parkzijde zijn verwijderd en vervangen door een nieuwe tafelconstructie met betonnen bakken. In de zoektocht naar een duurzaam materiaal dat minimaal door het zoute water wordt aangetast, is gekozen voor een combinatie van basaltvezelwapening en zelfhelend beton. Bacteriën in het betonmengsel herstellen uit zichzelf eventuele scheurvorming. Doordat de betonnen bakken tot aan de gevel zijn doorgetrokken, hebben de vissen meer ruimte dan voorheen. De route voor medewerkers en bezoekers loopt niet meer achter de bakken langs, maar er overheen. Centraal in de parkgevel bevindt zich een nieuw groot venster, waar je dwars door het gebouw helemaal tot aan de Plantage Middenlaan kunt kijken. Onderweg passeert je oog hypermoderne waterpompen, maar ook het Lloyds filtersysteem uit 1881. Tezamen vormen de installaties een technisch kunstwerk, dat het meer dan waard is om gezien te worden.
Na de renovatie is het ARTIS-Aquarium het duurzaamste aquariumgebouw van Nederland. Naast de dakisolatie is ook de gevel waar mogelijk aan de binnenzijde geïsoleerd. Daarnaast is het gebouw aangesloten op de WKO-installatie van ARTIS , waardoor lage temperatuurverwarming mogelijk is. De renovatie sluit aan op de ambitie van de dierentuin om in 2030 klimaatpositief te zijn. In januari 2025 is de renovatie bovendien bekroond met de titel Meesterrestauratie van de Nationale Monumentenorganisatie. Het ARTIS-Aquarium bewijst dat monumentaliteit en toekomstbestendigheid hand in hand kunnen gaan.