Korteknie Stuhlmacher herbestemt, herorganiseert en verbindt Huis73

De historische binnenstad van Den Bosch is verrijkt met een zorgvuldig heringericht bouwblok waarin de openbare bibliotheek en centrum voor cultuureducatie kunnen opereren als één organisatie: Huis73.

Korteknie Stuhlmacher architecten (KSA) heeft in de historische binnenstad van Den Bosch twee bestaande, samengestelde bouwblokken samengevoegd, herbestemd en gereorganiseerd. De aanleiding voor het project lag in het samengaan van de twee organisaties die eerder dezelfde gebouwen als twee van elkaar gescheiden panden gebruikten. De bibliotheek was gevestigd op het adres Hinthamerstraat 72 en de Muzerije was de gebruiker van de naastgelegen Hinthamerstraat 74. Deze laatste organisatie biedt cursussen in theater, beeldende kunst, diverse dansstijlen, muziek en literatuur aan.
De voorziene organisatorische en inhoudelijke eenheid van beide organisatie vroeg om ruimtelijke en inhoudelijke aanpassingen aan de gebouwen.

Lagen

Bij aanpassingen moest Korteknie Stuhlmacher, naast de ruimtelijke wensen van de organisatie ook rekening houden met de rijksmonumentale status van een groot deel van beide bouwblokken. Een deel ervan was eerder in gebruik als Bisschoppelijk Paleis en Paleis van Justitie. In 1965 werden bovendien al drie losse panden samengevoegd tot het Jeroen Boschhuis, vernoemd naar deze beroemde Bossche schilder. In de periode 2008 tot 2010 vond vervolgens ook een renovatie en verbouwing naar ontwerp van Hans van Heeswijk architecten plaats waarbij diverse elementen hersteld en gereconstrueerd werden om de historie van de panden zichtbaarder te maken. Bij die verbouwing werd tevens een glazen overkapping en een met zink bekleedde meerlaags volume op de overkapte binnenplaats toegevoegd.

Bestaande situatie

Mechthild Stuhlmacher kan de situatie die ze aantroffen kleurrijk omschrijven. "We zagen ons geconfronteerd met deels historische, deels historiserende gevels met afbladderend stucwerk, karakterloze interieurs en bruut verbouwde zolders. Materialen en structuren waren nagenoeg overal verborgen achter lagen verf, gips, interieurelementen en plaatmateriaal. Sommige structuren lieten zich vermoeden, naar anderen werd door middel van proefboringen gezocht. Soms vonden we beton en staal waar we op houten balken hadden gehoopt, en omgekeerd."

De twee binnenhoven in het blok waren eerder, respectievelijk in de jaren 70 en in 2010 overkapt. Voor Korteknie Stuhlmacher voelde vooral de oudste overkapping als gedateerd, donker en zelfs wat 'aandoenlijk' aan. Deze kap werd vooral om technische en functionele redenen verwijderd. De latere overkapping uit 2010 werd wel gehandhaafd. De bekleding van het zinken volume werd vervangen door hout in een zachtere kleurstelling. Hierdoor verbeterde de ruimteakoestiek en was het mogelijk ook deze meest recente en meest afwijkende tijdslaag deel uit te laten maken van een samenhangend geheel.

Deze werkwijze past bij de opvatting van het bureau om verschillende tijdslagen te respecteren en op zorgvuldige wijze elementen toe te voegen aan oude gebouwen en die zo 'verder te bouwen'.

Nieuwe samenhang

Korteknie Stuhlmacher architecten voelden zich zodoende uitgedaagd om historische en recentere lagen en elementen tot een vanzelfsprekend geheel te smeden zonder daarbij de, in de loop van de tijd ontstane, diversiteit en variëteit van de verschillende gebouwelementen glad te strijken of te willen verhullen.

Met het inmiddels in gebruik genomen ensemble beschikt de stad, dankzij de gekozen aanpak van KSA, over een ingrijpend getransformeerd en samengesteld bouwblok. Daarbij is KSA erin geslaagd het monumentale karakter van de afzonderlijke panden behouden en beter zichtbaar te maken. Naar eigen zeggen dragen de bijzondere karakterverschillen bij aan de ruimtelijke kwaliteit van het historische centrum, het ensemble en de ingebedde functies.

Karakters

Korteknie Stuhlmacher heeft het stadsblok benaderd als een verzameling van monumentale en niet-monumentale panden. Het blok is daarbij opgevat als een aaneenschakeling van verschillende karakters. Die karakters heeft het bureau voorafgaand aan het daadwerkelijk ontwerpen eerst willen leren lezen en interpreteren. Met die zo verworven kennis en inzichten voelde het bureau zich vervolgens voldoende vertrouwd en zelfverzekerd om die verschillende karakters of delen ook met elkaar te verbinden, een nieuwe bestemming aan te geven of de inrichting aan te passen.

Steeds was daarbij het doel om een aantrekkelijk cultureel huis voor de stad en een combinatie van openbare bibliotheek en centrum voor cultuureducatie te creëren. Daarbij zijn op verschillende manieren en met uiteenlopende middelen (huiselijke) sferen ontworpen die elkaar aanvullen en versterken. Korteknie Stuhlmacher wisselde daarbij tactieken af van het in het zicht laten van of weer zichtbaar gemaakte oude structuren en details met nieuwe toevoegingen in vorm, materiaal en kleur.

Eerdere projecten

Het bureau liet al eerder zien de kunst van het gedoseerd weghalen, weglaten en toevoegen te beheersen met projecten als het Predikheren met een restauratie en herbestemming van een kloosterruïne tot stadsbibliotheek in Mechelen. Ook bij de renovatie en uitbreiding van de Antwerpse basisschool Edison paste het bureau eenzelfde combinatie van onthullen, samenvoegen en helen toe die tot een nieuwe, maar gelaagde architectonische eenheid leidde.

Bij al deze projecten werd de vormgeving en detaillering steeds afgestemd op de analyse en interpretatie van de (bestaande) gebouwen en het beoogde (toekomstige) gebruik.

Middel en doel

Mechthild Stuhlmacher benadrukt desgevraagd dat bij het succesvol nastreven van een aantrekkelijk huis voor de stad, het creëren van elkaar aanvullende en versterkende huiselijke sferen, passend bij de lezing van de bestaande gebouwen én het beoogde gebruik, het materiaal als het belangrijkste architectonische middel geldt. Dat in combinatie met een met zorg gedifferentieerd karakter als het belangrijkste architectonische doel.

Bij Huis 73 zijn bestaande en ooit vernieuwde balken, dakstructuren en uiteenlopende sporen van verbouwingen herkend en hernieuwd ingezet. Zo zijn de littekens van vele eeuwen van gebruik en aanpassingen door de verbouwing weer ervaarbaar gemaakt.
Maar Korteknie Stuhlmacher voegde, mede vanuit de genoemde overtuiging en ontwerpfilosofie van 'verder bouwen', ook nieuwe elementen toe. Zo maakte de lekkende overkapping uit de jaren 70 plaats voor een open poort met een nieuw binnenhof, een nieuw geplante (oude) boom en een open entreegebouw met daktuin. Het bureau geeft aan dat door de toepassing van een consistent, warm en natuurlijk interieurconcept in veel delen van het project een ware gedaanteverandering is bereikt.

Routes

Met slimme doorbraken, een warm interieur, herontdekte zolders, bijzondere etalages en raamopeningen en, natuurlijk, de bijzondere steiger aan de Dieze bestaat Huis73 nu (weer) uit een gevarieerde, en overtuigende reeks van binnen- en buitenruimtes. De routing die tegelijk logisch en helder alsook ongedwongen is speelt daarbij een belangrijke rol. Bezoekers en gebruikers kunnen in het cultuurcomplex eenvoudig hun weg vinden en alle functies bereiken. Maar het doorkruisen van Huis73 kan evenzo een ontdekkingstocht langs onverwachte doorkijken, uitzichten en bijzondere en intieme plekken zijn.

Alle ruimtes en elementen staan daarbij nadrukkelijk in dienst van de uiteenlopende activiteiten en bezoekers. De eerste ervaringen van bezoekers tijdens het openingsweekend getuigden al direct van de vanzelfsprekendheid van de geboden ruimte en de omarming daarvan door de gebruikers. Dit wordt mede ondersteund door het feit dat Korteknie Stuhlmacher alle ingrepen een tijdloos karakter heeft willen geven. Bovendien zijn die ingrepen veelal duurzaam en bio-based.

Passend antwoord

Met Huis73 heeft Korteknie Stuhlmacher een passend en gepast antwoord gevonden te hebben op de door het samengaan van de twee culturele organisaties ontstane behoefte aan bruikbare en inspirerende ruimte. Den Bosch beschikt met het gereedgekomen project weer over laagdrempelige ontmoetingsplekken waar leren, cultuur en gemeenschap samenkomen. Maar ook de historische binnenstad beschikt, dankzij de visie en het ontwerp van de architecten, over een gerepareerde en opgewaardeerde ruimtelijkheid. De verzameling van panden en ruimten heeft door de verbouwing en transformatie weer een specifieke eigenheid en balans gekregen waardoor de stad en de gebruikers met geduld en vertrouwen kunnen afwachten op een volgende ronde van 'verder bouwen' in de toekomst.