Jaarboek in teken van pessimisme

21 april 2011, 15:52

Vanmiddag is in de nieuwe bibliotheek van Almere het nieuwe Architectuur in Nederland Jaarboek 2010/11 gepresenteerd. In de essays die in het boek zijn opgenomen staat de economische crisis centraal. In de projectenselectie ligt de nadruk op renovatieprojecten.

Tekst Michiel van Raaij

Het jaarboek van de Nederlandse architectuur is voor de derde keer samengesteld door een redactie bestaande uit Samir Bantal, JaapJan Berg, Kees van der Hoeven en Anne Luijten. Uit meer dan 400 inzendingen heeft de redactie in eerste instantie 60 projecten gekozen. Deze zijn door de redactie allemaal bezocht. Op basis van deze bezoeken zijn uiteindelijk 30 projecten geselecteerd voor het jaarboek.

Renovatieprojecten
De redactie merkt in zijn voorwoord zelf al op dat er veel renovatieprojecten in het boek zijn opgenomen. De verschuiving van de aandacht van nieuwbouw naar de transformatie van bestaande bebouwing is niet alleen een opgave voor de toekomst. Die opgave is ook nu al te zien, stelt de redactie.

Die stelling lijkt wat al te enthousiast. Op een enkele uitzondering na betreffen de in het jaarboek opgenomen projecten renovaties van monumentale gebouwen en pakhuizen. Een bijvoorbeeld hiervan is de transformatie van de Lichttoren in Eindhoven. Die opgave bestaat al toch al langer.

Weinig jonge architecten
De projectenselectie als geheel is sowieso wat behoudend bij deze editie. Het gaat stuk voor stuk om gebouwen die technisch knap zijn uitgewerkt. Tijdelijke installaties of experimenten ontbreken in het jaarboek.

Het aantal jonge architecten dat in het boek is opgenomen is ook op een hand te tellen. Het huis dat Studio Rolf.fr met Zecc ontwierp staat erin, het sportgebouw van Moederscheim Moonen ook. Fact Architects komt twee keer terug: met het Ronald McDonald sportcentrum en met studentenhuisvesting. MONK architecten tenslotte is aanwezig met het Creative Valley kantoorgebouw. Een nieuwe generatie architecten is door de redactie nog niet gespot.

Geen Superdutch
Wat ook opvalt is de afwezigheid van de Superdutch-generatie. Die ontbreekt al enkele jaren. OMA, MVRDV, Neutelings Riedijk, West 8, Mecanoo en designed by Erick van Egeraat… ze staan er allemaal niet in. Een aantal van deze bureaus behoort tot de grootste van Nederland. Hun creatieve energie richten zij echter op het buitenland. In het Jaarboek worden die projecten niet meegeteld.

Essays
Traditiegetrouw zijn in het jaarboek van de verschillende redacteuren ook weer essays opgenomen. Van het hierin geschetste beeld van de architectuur wordt je als lezer niet vrolijk. Aan het einde van elke tekst proberen de redacteuren hun verhaal nog een positieve wending te geven. Het grootste deel van de teksten zijn echter doordrenkt met pessimisme.

De redactie spreekt van een halvering van de beroepsgroep, grote problemen op de kantorenmarkt en de woningmarkt, een stevige korting op de architectuursubsidies en een verschrompeling van de positie van de architect in het bouwproces.

Anne Luijten schetst in haar essay een beeld van hoe een nieuwe vorm van gebiedsontwikkeling eruit kan zien. Ze verwacht veel van nieuwe ontwikkelende partijen als particulieren, collectieven, bedrijven en andere instellingen.

JaapJan Berg daarentegen ziet het somber in voor de architect. The architect has left the building, heet zijn stuk. De auteur beklaagt zich over het feit dat er geen architect is die symbool is geworden van de economische crisis en dat architectenbureaus hun vuile was binnen houden. Vervolgens constateert Berg dat er een groep architecten is die een vlucht naar voren maakt en droombeelden produceert en dat er tegelijkertijd een groep architecten is die geen antwoord heeft op de crisis en vertwijfeld stilzit. De oplossing ziet JaapJan Berg in de laatste alinea van zijn essay uiteindelijk in de tussenweg: de toekomst is aan de bescheiden, ondernemende architect.

Het essay van Samir Bantal heeft een al net zo onheilspellende titel als die van JaapJan Berg: Detroit aan de Maas. In het essay trekt Bantal parallellen tussen de teloorgang van Detroit en de situatie in Rotterdam. Die vergelijking is niet al te sterk, tot Bantal de leegstaande kantoorgebouwen opsomt in het centrum van de stad. Dat zijn er nogal wat. Er is volgens Bantal een fantoomstad gebouwd, waar bedrijven en gemeentelijke organisaties steeds naar het nieuwste pand trekken om dat financieel mogelijk te maken. Het oude pand blijft hierbij consequent leeg achter. De verhuizing van de gemeentelijke diensten van drie kantoortorens aan Marconiplein naar De Rotterdam op de Wilhelminapier is volgens Bantal exemplarisch.

Vastgelopen mechanismen
Het is opvallend dat zowel Anne Luijten als Samir Bantal ingaan op de vastgelopen mechanismen van de traditionele projectontwikkeling. Hoewel de werking van deze mechanismen een voorwaarde zijn voor de creatie van architectuur, vallen ze er niet mee samen. Om de economische crisis in de bouw de architect toe te schrijven, iets waar JaapJan Berg in zijn artikel naar neigt, gaat echt te ver. Om de economische crisis als een architectonische crisis voor te stellen, zoals hij doet, is ook niet helemaal juist. De positie van de architect in het bouwproces stond al voor de economische crisis onder druk.

De huidige crisis zorgt wat dat betreft de architectuur voor veel kansen. De verhoudingen in het bouwproces worden opnieuw gedefinieerd. Biedt de verschuiving van grotere door ontwikkelaars en bouwers gedomineerde opgaven naar kleinere opgaven waar de eindgebruiker weer in beeld komt niet juist veel kansen voor de architectuur? Deze kansen herkent de jaarboekredactie nog niet. Misschien is het nog te vroeg, dat zou kunnen. Maar wat schieten we op met pessimisme? Moeten we er maar mee ophouden?

Kees van der Hoeven heeft als enige van de redacteuren van het jaarboek een essay geschreven over architectuur zelf. Van der Hoeven zoomt in op de trap. Hij beschrijft de beste trappen die in het jaarboek voorkomen. Het vakmanschap van de architect staat hierbij centraal: hoe is het gemaakt, hoe zit de maatvoering in elkaar. Een sterk architectenverhaal. Het met jargon doorspekte verhaal is voor de geïnteresseerde leek misschien wel een stap te ver. Dat het Jaarboek toch ook bedoeld is om de kwaliteiten van de Nederlandse architectuur aan een breed publiek te tonen lijkt Van der Hoeven even te vergeten.

Cover
Tenslotte de cover. Het Inntel Hotel naar ontwerp van WAM architecten is natuurlijk het meest besproken gebouw van het afgelopen jaar. De beschuldiging van plagiaat door collega-architect Sjoerd Soeters droeg daar zijn steentje ook aan bij. Met zijn expliciete verwijzingen naar het verleden symboliseert het gebouw ook het in 2010 opgelaaide debat tussen het ‘traditionalisme’ en ‘modernisme’.

Het Inntel Hotel is mediageniek en zal de verkoop van het jaarboek ongetwijfeld goed doen. Maar is het hotel ook het beste project van het afgelopen jaar? Komen de beste eigenschappen van de Nederlandse architectuur in dit project samen?

Discussieer mee over de cover van het Architectuur in Nederland Jaarboek 2010/11 in de LinkedIn-groep van Architectenweb.

1	Woonhuis met groen geglazuurde gevelstenen voor Buiksloterham woensdag, 6 mei
2	Jaarboek Architectuur in Nederland 2025/2026 gepresenteerd donderdag, 7 mei
3	Amsterdam schrijft eerste tender uit voor gebouw Weespertrekvaart-Oost woensdag, 6 mei
4	Kunsthal BRUSK in Brugge opent officieel zijn deuren vrijdag, 8 mei
5	Vandersalm Architecten herinterpreteert historisch erf bij Zwolse stadsboerderij maandag, 11 mei

Gerelateerde nieuwsberichten

33e editie Jaarboek Architectuur in Nederland gepresenteerd

22 september 2020

‘Retrohuizen’ duurder dan niet-traditionele woningen

8 augustus 2014

Jaarboek Architectuur 2013/2014 gepresenteerd

17 april 2014

Nieuwe redactie en oproep Jaarboek Architectuur

24 juli 2012

Jaarboek Architectuur viert 25-jarig jubileum

25 april 2012

Bouw ambassade Saoedi-Arabië van start

9 december 2011

Toon alles

Andere nieuwsberichten

Nog drie dagen om jouw suggestie voor de Architect van het Jaar 2026 in te sturen

48 minuten geleden

Welke architect, of collectief van architecten, heeft dit jaar de grootste bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van de architectuur in Nederland? Stuur jouw suggestie uiterlijk 15 mei 2026 op naar Architectenweb.

Van Eesteren Museum organiseert expositie over architect Afaina de Jong

Gisteren, 15:24

Vanaf 29 mei presenteert het Van Eesteren Museum in Amsterdam de eerste retrospectieve tentoonstelling van architect, ontwerper en onderzoeker Afaina de Jong.

Schoonhovens College van Geurst & Schulze architecten stimuleert vakmanschap, ontmoeting en leerprestaties

Gisteren, 14:29

Het nieuwe Schoonhovens College en de sporthal De Meent die Geurst & Schulze architecten in Schoonhoven ontwierpen bundelen voorzieningen voor beroepsonderwijs en sport.

LED-gevel winkelpand knipoogt naar Rietveld-façade Bioscoop Vreeburg

Gisteren, 11:35

Op het Vredenburg in Utrecht heeft Heyligers architects de gevel van een winkel- en kantoorpand gerenoveerd. In het ontwerp heeft het bureau de uitstraling van de door Gerrit Rietveld ontworpen gevel voor de toenmalige bioscoop willen benaderen.

Alsemgeest Design & Build en Ferm Architecten gaan verder als één bureau

Gisteren, 13:42

De bureaus blijven voorlopig naast elkaar bestaan, waarbij Nico Alsemgeest (68) zich langzaam zal terugtrekken.

Onderzoek: Nederlander wil verduurzamen, maar vindt het duur

Gisteren, 12:26

Een kleine meerderheid van de Nederlanders wil graag verduurzamen, maar bij een groot gedeelte komt het daar niet van.

Geld voor eigen sociale initiatieven bewoners aardbevingsgebied

Gisteren, 10:33

het geld komt uit het potje van ‘Nij Begun’, het grootschalige programma van het Rijk om de economie en sociale ontwikkeling in het noorden te verbeteren.