Voorbij de tijdelijkheid

7 april, 9:00

Of ik al eerder bij hen op kantoor was, vroeg mijn gastheer toen ik een paar weken geleden een afspraak had bij ontwikkelaar Schipper Bosch in Amersfoort. “Ja”, was mijn antwoord, “maar de vorige keer was jullie kantoor nog een museum en stond het niet in Amersfoort, maar in Almere.”

Ook Almere was niet de eerste halteplaats van De Paviljoens. De Gentse architecten Paul Robbrecht en Hilde Daem ontwierpen de vijf oversized ‘treinwagons op poten’ voor de kunstmanifestatie Documenta IX in het Duitse Kassel in 1992. Ze zochten een manier om schilderijen tentoon te kunnen stellen in het Karlsauepark in de riviervallei nabij het stadscentrum. Bij eerdere edities waren in het park vooral sculpturen te zien, maar de eveneens Belgische curator Jan Hoet wilde er ook schilderijen tonen in een directe confrontatie met hun oorsprong: het landschap en het licht.

Het beeld van stilstaande treinwagons was een bewuste keuze. De planvorming voor Documenta IX vond plaats vlak voor de eenwording van Duitsland. In het niemandsland tussen oost en west zagen Robbrecht en Daem verlaten stations en stilstaande treinen als stille getuigen van een gebrek aan verbinding. De treinreferentie sloot naadloos aan bij de tijdelijkheid van de presentatie en de vergankelijkheid van de getoonde kunst. Aankomst en vertrek.

De Aue Paviljoens, zoals ze toen nog heetten, braken radicaal met de neutrale white cube. Aan de zuidoostzijde, richting het park, waren de gevels grotendeels van glas als ‘muren van licht’. De schilderijen baadden in het zonlicht. Twee hellingbanen leidden naar de opgetilde paviljoens, die via loopbruggen met elkaar waren verbonden. Door de verspringing van de gebouwen was er geen centrum maar ontstond een lineair parcours met verrassende diagonale doorzichten. Tijdens de honderd dagen van de Documenta fungeerden de Aue Paviljoens als ontmoetingsplek. Overdag picknickten bezoekers in het gras in de schaduw van de verheven volumes, ‘s nachts sliepen ze er zelfs onder.

Hoewel de Aue Paviljoens slechts voor de duur van de Documenta waren ontworpen, werd ze een langer leven gegund. In 1994 herrezen ze in Almere als Museum De Paviljoens. Het tijdelijke, flexibele karakter sloot wonderwel aan bij de pionierende en naar een culturele identiteit zoekende stad. Net als in Kassel daagden De Paviljoens kunstenaars in Almere uit tot het uiterste te gaan. Ze ontwierpen installaties in, op, onder, tussen en dwars door de gebouwen, wat tot dan toe alleen mogelijk was in kraakpanden of het eigen atelier.

In 2005 maakte ik kennis met De Paviljoens, toen het museum als inspiratiebron diende voor mijn afstudeerproject bij Bouwkunde. De voorgeschiedenis in Kassel bestudeerde ik uitvoerig, maar vooral de ervaring in Almere maakte indruk. Ik zag er een prachtige expositie van Job Koelewijn. De indringende geur van de duizenden bouillonblokjes waarmee hij een van de paviljoens van binnen bekleedde, kan ik bijna nog ruiken. Oud-directeur Macha Roesink omschrijft in een publicatie naar aanleiding van het tienjarig bestaan van het museum treffend wat ik ook ervoer tijdens mijn bezoek: “De Paviljoens zijn als een persoon die zorgt dat het altijd weer goedkomt, wat je er ook organiseert. De ervaring van de ruimte is zo bijzonder dat het gebouw zelf al een bezoek waard is om te bekijken, te onderzoeken of simpelweg in te vertoeven. Elke dag is het alsof de omringende bomenpartij en de stad een onderdeel vormen van de ruimte binnen. Het gebouw als publieke ruimte waarbij de beeldende kunst in daglicht kan baden.”

Ruim twintig jaar later was ik opnieuw in De Paviljoens, ditmaal in Amersfoort. Nadat Museum De Paviljoens in 2013 was opgeheven, werd het gebouw aangekocht door Schipper Bosch. Sinds 2014 fungeert het als kantoor en ‘plaatsmaker’ in de gebiedsontwikkeling De Nieuwe Stad.

Bij elke verhuizing pasten Robbrecht en Daem de configuratie van de wagons aan. Terwijl De Paviljoens in Kassel lineair waren opgesteld en zich met hun glasgevels naar het landschap richtten, waren ze in Almere meer op elkaar betrokken en naar binnen gekeerd. De gebouwen kregen een warmere jas van isolatie en dubbelglas, en de loopbruggen werden overkapt; zaken die tijdens het zomerse verblijf in Kassel niet nodig waren. In Amersfoort is vanwege de beperkte ruimte gekozen voor een compactere opstelling met wisselende oriëntaties.

Gebouwen zijn doorgaans ontworpen voor een specifieke plek: zwaar, materieel en onbeweeglijk. De Paviljoens laten zien dat architectuur zich aan kan passen, kan meebewegen met veranderende omstandigheden en zelfs kan reizen zonder aan zeggingskracht te verliezen. Een sterk architectonisch concept kan de tijdelijkheid overwinnen. De Paviljoens zijn als een trouwe reisgenoot, die je de schoonheid, het karakter en de potentie van een plek laat zien. Of dat nu een heuvelachtige vallei in Kassel is, een vlakke polder in Almere of een industrieel herontwikkelingsgebied in Amersfoort.

De Paviljoens staan aan de vooravond van hun volgende reis. Schipper Bosch vertrekt binnenkort om twee kilometer verderop in het architectuur- en bouwhistorisch minstens zo interessante Fläktgebouw van architect Peter Gerssen een nieuwe ontwikkeling aan te jagen. Na de verkoop van De Paviljoens krijgt de locatie in De Nieuwe Stad een permanente invulling.

Ik ben benieuwd waar ik De Paviljoens een volgende keer ga tegenkomen. In Rotterdam schijnen ze nog een duurzaam icoon te zoeken...

Meer over De Paviljoens op de websites van Robbrecht en Daem architecten, De Nieuwe Stad en Schipper Bosch.

Leon Sebregts is zelfstandig architect en architectuurhistoricus en houdt zich met name bezig met architectuurhistorisch onderzoek naar jong erfgoed. Hij is lid van de Commissie Omgevingskwaliteit in zijn woonplaats Utrecht.

Trefwoorden

robbrecht en deam architecten tijdelijkheid column de paviljoens robbrecht en daem leon sebregts aue paviljoens hergebruik

1	Wie betaalt de klimaattransitie? donderdag, 28 mei
2	Kronospan heeft een designcentrum in Milaan donderdag, 28 mei
3	Woningcorporaties moeten niet zelf willen bouwen dinsdag, 26 mei
4	Masterplan voor verdichting rond station Haarlem Spaarnwoude vastgesteld donderdag, 28 mei
5	Studio Modijefsky benut potentieel van monumentaal pand aan de Rijn dinsdag, 26 mei

Gerelateerde nieuwsberichten

3 maart

5 mei

Nieuw leven voor De Paviljoens in Amersfoort

1 september 2014

Andere nieuwsberichten

Nominaties voor de Vakjuryprijs Tilburg Architectuurprijs bekend gemaakt

29 mei, 2:46

De vakjury van de Tilburg Architectuurprijs 2026 heeft acht projecten voor de Vakjuryprijs genomineerd.

Powerhouse Company debuteert in Midden-Oosten met hoofdkantoor ingenieursbedrijf

29 mei, 11:53

In Muscat, de hoofdstad van Oman, wordt momenteel gebouwd aan een nieuw hoofdkantoor voor ingenieursbedrijf Bahwan Engineering Company.

Midwerk – hoofdgebouw met houten constructie, hergebruikt stalen skelet in hal erachter

29 mei, 10:00

Het nieuwe gebouw voor Midwerk aan het Oude Winschoterdiep in Sappemeer is ontworpen door De Zwarte Hond.

INBO ontwerpt woongebouwen aan spoorpark in Amsterdam Nieuw-West

29 mei, 9:00

Op steenworp afstand van metrostation Postjesweg verrijzen twee woongebouwen naar ontwerp van INBO. Het project is Conrad genoemd, wordt ontwikkeld door VORM en wordt gebouwd door Bot Bouw.

Minder nieuwbouwwoningen in eerste kwartaal dan 2025

29 mei, 11:06

Er zijn ruim 13.700 nieuwbouwwoningen opgeleverd in het eerste kwartaal van het jaar, meldt het CBS

D66 begint in debat over 'IJstad' in Markermeer, anderen kritisch

29 mei, 9:10

Een nieuwe drijvende stad genaamd 'IJstad' in het Markermeer, daarvoor vroeg D66-Kamerlid Robert van Asten donderdag aandacht in een debat over woningbouw. "De techniek ligt er, het wachten is op de politiek."