Shake hands

3 maart, 9:00

Naast de perfecte titel voor een eerste column is het ook een van de meest interessante fenomenen uit de twintigste-eeuwse architectuurgeschiedenis: ‘shake hands’. Jaap Bakema introduceerde de term om het werk van Willem van Tijen uit de jaren dertig en veertig te karakteriseren. Met het ‘huwelijk van baksteen en beton’ doorbrak Van Tijen op elegante wijze het vooroorlogse, gepolariseerde debat tussen het traditionalisme van de Delftse School en het modernisme van het Nieuwe Bouwen. Voor een passende Nederlandse vertaling van shake hands houd ik me aanbevolen (‘handgeschud’, ‘handdruk’?).

Tijdens en direct na de Tweede Wereldoorlog reikten de functionalisten en de traditionalisten elkaar de hand (‘handreiking’, dat moet het zijn!) om samen de wederopbouw van Nederland vorm te geven. In het landsbelang sprongen vertegenwoordigers van de verschillende stromingen over hun eigen schaduw heen. Met Van Tijen als een van de drijvende krachten werden al in 1941 gezamenlijke plannen gesmeed tijdens de zogenaamde Doornse Leergangen en een daaropvolgend jongerencongres een jaar later. Dankzij de oprichting van een groot aantal studiecommissies kon de wederopbouw vanaf 1945 voortvarend van start.

Gelukkig is er op dit moment geen sprake van een noodzakelijke wederopbouw. Toch staan we voor vergelijkbare uitdagingen als vlak na de oorlog. Ook nu is de vraag naar woningen groot en bevinden we ons in een race tegen de klok om straatjes, wijken of steden bij te bouwen en in bestaande steden en dorpen te verdichten, te transformeren, te splitsen en op te toppen. In plaats van samen de uitdagingen aan te gaan, trekken we ons vanwege de tijdsdruk juist terug op onze eigen eilandjes. Dit keer is het geen richtingenstrijd zoals voor de Tweede Wereldoorlog, maar lijken de verschillende disciplines in het bouwproces uit elkaar te zijn gegroeid. Vastgoedprofessoren, Bouwend Nederland en in hun kielzog de politiek zien het ‘optimaliseren van de bouwketen’ als oplossing. Een aaneenschakeling van disciplines leidt echter nooit tot de beste en snelste oplossing, gelijkschakeling en synergie wel. Shake hands is dus wederom het devies.

Als architect en architectuurhistoricus ervaar ik vrijwel dagelijks dat de synergie ontbreekt. Tussen onderzoek en ontwerp gaapt in de praktijk vaak een diepe kloof. Voor sommige ontwikkelaars en aannemers is een architectuur- of cultuurhistorisch onderzoek een hindernis, een noodzakelijk kwaad om een plan langs de monumenten- of erfgoedcommissie te loodsen. Bijna wekelijks krijg ik de vraag of ik op stel en sprong een complete cultuurhistorische verkenning kan opstellen voor een herbestemming hier of een verdichtingsopgave daar. Mosterd na de maaltijd! Bij de start van het ontwerpproces is een onderzoek geen blok aan het been, maar een bron van inspiratie. Het leidt steevast tot een gelaagder plan waarin alle puzzelstukjes op hun plaats vallen. En meestal tot een plan dat op de complimenten van de commissie kan rekenen.

Een mooi voorbeeld is de herbestemming van de paddenstoelvormige kantoortoren die Abe Bonnema in de jaren zeventig in Leeuwarden voor de Postgiro ontwierp. Ontwikkelaar Reales en EVA Architecten lieten in een vroegtijdig stadium een cultuurhistorische verkenning opstellen. Het resultaat: een prachtig herbestemmingsontwerp dat de erfgoedwaarden versterkt én een zeer vlot ontwerp- en bouwproces. Binnenkort nemen de bewoners hun intrek.

De toren zelf is trouwens het resultaat van een inspirerende wisselwerking tussen twee ogenschijnlijke tegenpolen. De flamboyante kunstenares Marte Röling voorzag het gebouw van de uiterst zakelijke Bonnema van de nodige kleur. Hoewel Bonnema zelf ook inzag dat zijn betonnen toren best wat levendigheid kon gebruiken, had hij niet voorzien dat Röling zó zou uitpakken. Bonnema gaf een vinger, Röling nam de hele hand. Letterlijk! Haar eigen handen stonden model voor de abstracte uitvergrotingen die overal in het gebouw terugkomen: op de kernwanden, in de patio en aan de gevel.

Nu de herbestemming in Leeuwarden bijna is voltooid, steekt de kleurrijke popart van Röling opnieuw vrolijk af tegen de vijftig tinten grijs van Bonnema. Na een zorgvuldige restauratie siert ook haar 6,5 meter hoge lichtkunstwerk Schrijvende Hand weer trots de top van het voormalige Girokantoor. Klaar om aan het gebouw en de stad een nieuw hoofdstuk toe te voegen.

Leon Sebregts is zelfstandig architect en architectuurhistoricus en houdt zich met name bezig met architectuurhistorisch onderzoek naar jong erfgoed. Hij is lid van de Commissie Omgevingskwaliteit in zijn woonplaats Utrecht.

Trefwoorden

marte röling wederopbouw leon sebregts jaap bakema column shake hands

1	Finalisten presenteren ontwerp voor Shift Landmark in Rotterdam woensdag, 4 maart
2	Architect Oliver Thill op 55-jarige leeftijd overleden donderdag, 5 maart
3	Nieuwe Hittekaart Woningmarkt 2026 van BPD toont aanhoudende woningdruk dinsdag, 3 maart
4	André Kempe: ‘Het ging Oliver Thill om het geven van betekenis’ vrijdag, 6 maart
5	BureauVanEig ontwerpt sluishuisje bij oudste sluis binnenstad 's-Hertogenbosch woensdag, 4 maart

Gerelateerde nieuwsberichten

EVA architecten transformeert Girokantoor Leeuwarden tot woongebouw

10 januari 2025

Andere nieuwsberichten

Woongebouw door van Bergen Kolpa vormt nieuwe markering langs bocht Rotte

16 minuten geleden

In het Oude Noorden van Rotterdam is onlangs woongebouw De Hartenrust opgeleverd. Het door van Bergen Kolpa Architecten gebouw bestaat uit 36 sociale huurwoningen.

Gerenoveerd Valkhof Museum heropent deuren op 6 juni

3 uur geleden

Het uit 1999 stammende gebouw onderging de afgelopen jaren een ingrijpende renovatie. De oorspronkelijke architect van het museum, UNStudio, verzorgde ook het ontwerp voor de opknapbeurt van het gebouw aan de rand van het Valkhofpark.

Martin Tenpierik pleit bij intreerede TU Delft voor gebouwen die met klimaat meebewegen

Gisteren, 16:00

In de intreerede van Martin Tenpierik als professor bouwfysica aan de TU Delft, Faculteit Bouwkunde stonden de noodzaak en kansen van klimaatresponsieve gebouwen centraal.

Cepezed en RDS Partner ontwerpen gebouwen voor universiteit Greifswald

Gisteren, 14:53

Cepezed is samen met het Duitse RDS Partner geselecteerd voor het ontwerp voor de nieuwe onderkomens voor het instituut voor geografie en geologie en het congres- en mediacentrum van de universiteit van Greifswald.