Nederlands Fotomuseum in pakhuis Santos
Gisteren, 00:00
Pakhuis Santos op Katendrecht in Rotterdam, is een uitzonderlijk voorbeeld van pakhuisarchitectuur uit de tijd dat de Rotterdamse haven in volle opbouw was. Rijk gedetailleerde gevels, een technologisch vooruitstrevende draagstructuur, heldere hoofdvorm en eerlijk materiaalgebruik die allemaal nog vrijwel geheel intact aanwezig zijn.
Een open en toegankelijk huis voor de fotografie én de stad
Na jarenlange leegstand is het monumentale pakhuis zorgvuldig gerestaureerd en getransformeerd. Waar het gebouw eerder ontworpen was als designwarenhuis ‘stilwerk’, heeft het met de komst van het Nederlands Fotomuseum een betekenisvolle nieuwe bestemming gekregen als huis voor de fotografie.
De begane grond is veranderd in een vrij toegankelijke stedelijke ruimte met café, museumwinkel, bibliotheek en een ‘huiskamer voor de fotografie’ voor tentoonstellingsopeningen, debatten en manifestaties. Toegankelijk via zowel de zuid- en noordzijde. In het souterrain zijn garderobe, sanitair, educatieve ruimtes en een donkere kamer ondergebracht. De bestaande verdiepingen huisvesten depots en tentoonstellingen. Twee nieuwe verdiepingen zijn toegevoegd in een nieuw dakvolume dat als een kroon boven het gebouw zweeft. Op de zesde verdieping zijn kantoren en museumrestaurant gesitueerd; de zevende verdieping bevat zestien short-stay appartementen.
Transformatie rondom een centrale vide
Ons ontwerp brengt restauratie en vernieuwing samen. Met veel respect voor de monumentale structuur hebben we de nieuwe museumfunctie geïntegreerd in het bestaande gebouw en geven we het een nieuw leven. Tegelijk blijft het historische pakhuis tastbaar aanwezig en geeft overal karakter aan het nieuwe gebruik.
Kern van de transformatie is de nieuwe centrale vide. Hier verbinden daglicht en doorzicht monument en nieuwbouw ruimtelijk met elkaar, en beweeg je als bezoeker omhoog door het gebouw waar zich gaandeweg de wereld van het museum ontvouwt. De vide fungeert als circulatiezone, met trappen en vloeropeningen die subtiel verspringen. Daardoor is de nieuwe ingreep duidelijk herkenbaar binnen de oorspronkelijke ritmiek. Om de vide te maken zijn alleen vloerbalken en vloerbeschot verwijderd. De gietijzeren kolommen en ijzeren balken behouden gebleven zodat nu in één oogopslag de historische structuur over de volle hoogte zichtbaar is.
Behoud van monumentale elementen
Bijzondere monumentale onderdelen zijn intact gebleven en vertellen over het gebruik van het oorspronkelijke pakhuis. Bijvoorbeeld de resterende delen van de wand dwars door het gebouw op de begane grond en eerste verdieping. Dat was de scheiding tussen het gewone pakhuis en het entrepot, waar niet ingeklaarde goederen werden opgeslagen, uitgevoerd in gewapend beton volgens het Hennebique-systeem. Of de oorspronkelijke trappenhuizen aan de noord- en zuidgevel, met hun houten trappen, betonnen overlopen, hardstenen wastafels en tegelwerk. Het karakteristieke baaskantoortje – de enige afgesloten ruimte in het pakhuis – is integraal behouden, ontdaan van latere toevoegingen, hersteld en aangevuld met ontbrekende pui-delen.
Een nieuwe dakopbouw met een eigen iconografie
Van het oorspronkelijke daklandschap – met lierhuizen, liftopbouw, sheddak, dakkapellen en een uitgebreide naamsvermelding – was nog maar weinig over. De kenmerkende contouren waren versoberd en aangevuld met latere toevoegingen.
De nieuwe sculpturale kroon herstelt dat idee met een eigentijdse interpretatie van de ooit kenmerkende contour. Het nieuwe volume ontstaat door gevouwen vlakken, waarvan de hoge punten aansluiten op de verticale middenassen van de voormalige lierhuizen. De oost- en westgevels zijn rustiger van opzet, passend bij de massieve uitstraling van het pakhuis.
De daksculptuur heeft een geperforeerde aluminium huid met variaties in perforatiedichtheid die hem een bijzondere dieptewerking geven, vooral op grotere afstand. Richting de toekomstige hoogbouw vormt het dak een volwaardige vijfde gevel waarin installaties volledig zijn weggewerkt.
De oude en nieuwe structuren raken elkaar niet; juist door die fysieke scheiding versterken ze elkaar. Met de terugliggende gevel van de zesde verdieping hebben we een omloop gemaakt die rondom vrij uitzicht biedt over Rotterdam en de Rijnhaven. De plek van de lierhuizen is gemarkeerd door de balustrade opnieuw te doorbreken en per gevel twee kleine balkons aan te brengen.
Entree-installatie
Waar ooit de goederen in- en uitgeladen werden brengt nu een lichte stalen installatie de bezoeker naar het museum. De glanzende installatie vangt het licht, reflecteert het en nodigt uit tot interactie. De naam van het Nederlands Fotomuseum verschijnt en verdwijnt, als een herinnering op een negatief. Het spel van vervorming en perspectief past perfect bij de wereld van fotografie en de missie van het museum: beeld maken, bevragen en bewaren.
Museum: routing, collectie en beleving
Vanuit de publieksruimte op de begane grond volgt de bezoekersroute de centrale vide omhoog. Op de eerste verdieping bevindt zich de ‘Eregalerij van de Nederlandse fotografie’, ontworpen door LMNOP, met een tijdlijn van Bureau Caspar Conijn. De tweede en derde verdieping huisvesten de open depots. Hier bewaart het museum haar bijzondere Collectie van meer dan 6,5 miljoen objecten. De depots zijn opgebouwd volgens een doos-in-doos-principe om te kunnen voldoen aan strenge klimaateisen. Via ramen in de tijdlijn is de Collectie te zien. Ook is het catalogiseerwerk in de ateliers te volgen.
De vierde en vijfde verdieping zijn ingericht met tentoonstellingszalen. De vierde verdieping is geconditioneerd, de vijfde verdieping niet, zodat daar het robuuste karakter van het historische pakhuis volledig tot zijn recht blijft komen.
Kleur- en materiaalconcept
De oorspronkelijke kleurstelling — donkergroen voor luiken en laaddeuren, dieprood voor de gietijzeren constructie en naturel hout voor de balklagen — hebben we zorgvuldig teruggebracht. Nieuw staal- en houtwerk is duidelijk herkenbaar als hedendaagse aanvulling in warm antracietgrijs.
De vaste inrichting introduceert een frisse interpretatie van dit kleurenpalet in lavendel en mintgroen. Aanvullende materialen als eiken, honey-pine en staal sluiten aan bij de logica van het gebouw. De baliebladen bestaan uit een naadloze gietvloer met granulaat van gerecycled plastic, waarvan de kleuren verwijzen naar de historische menietinten.
Alle nieuwe interieurelementen zijn herkenbaar als toevoegingen van nu, maar sluiten qua structuur, ritme en schaal naadloos aan bij het pakhuis. Zo schiepen we een interieur dat de historische context respecteert en tegelijk ruimte biedt aan een hedendaagse museumervaring.
Duurzaamheid & installaties
De vijf standaardverdiepingen hebben een karakteristieke open structuur met houten balklagen en vloeroppervlakken die oorspronkelijk vrij waren van installaties. Om die rauwe, pure uitstraling te behouden en vochtrisico’s te vermijden, zijn de massieve gevels niet na-geïsoleerd. We hebben wel houten achterzetkozijnen met isolerende beglazing toegevoegd.
De historische laaddeuren zijn iets naar binnen geplaatst, blijven zichtbaar in het interieur en kunnen worden gesloten om tentoonstellingsruimten te verduisteren; de scharnieren zijn hiervoor omgedraaid. De nog aanwezige buitenluiken zijn gefixeerd in open stand, zodat de dynamiek van het vroegere laden en lossen zichtbaar blijft in het gevelbeeld.
Installaties zijn subtiel tussen de houten balken weggewerkt. In de nieuwe dekvloeren is vloerverwarming geïntegreerd, aangesloten op stadsverwarming. Het gebouw is volledig gasvrij en voldoet aan actuele duurzaamheidseisen. De overstek van de nieuwbouw en de geperforeerde schil zorgen bovendien voor passieve zonwering en beschutten tegen de wind.
Vrijgekomen materialen zoals houten balken en bakstenen zijn hergebruikt in het podium en in vrijstaande interieurelementen.
Een nieuw baken aan de Rijnhaven
Pakhuis Santos blijft met zijn monumentale uitstraling een krachtige herinnering aan het havenverleden van Katendrecht. Als thuisbasis van het Nederlands Fotomuseum krijgt het gebouw een nieuwe publieke en culturele betekenis. Het is opnieuw een baken aan de Rijnhaven — stevig verankerd in het verleden, maar volledig klaar voor de toekomst.