Van Hoogevest maakt geschiedenislagen Magazijn De Zon in Utrecht opnieuw leesbaar

Wie straks het nieuwe Literatuurmuseum / Kinderboekenmuseum in Utrecht binnenstapt, ontdekt niet alleen verhalen over literatuur, maar ook een gebouw waarin bijna 175 jaar Utrechtse geschiedenis samenkomt. Vijftig jaar nadat Vroom & Dreesmann er de deuren sloot, krijgt Magazijn De Zon aan de Oudegracht zijn ruimtelijke opzet terug. Naar ontwerp van Van Hoogevest Architecten worden de belangrijke historische kenmerken van dit voormalig warenhuis uit de tweede helft van de negentiende en eerste helft van de twintigste eeuw in ere hersteld.

Tekst Jocelyn Kotvis / Van Hoogevest Architecten

Iedere stad heeft historische gebouwen die een bijzondere plek innemen in het collectieve geheugen ervan. Magazijn De Zon – op de hoek van de Oudegracht, Stadhuisbrug en Choorstraat – is zo’n gebouw. Bij de herontwikkeling van het rijksmonument zijn ruim 700 Utrechters betrokken. De ideeën en wensen die uit deze participatie naar voren kwamen, zijn meegenomen in de planvorming en in de keuze voor een maatschappelijke en culturele invulling van het gebouw.

De participatie en daaropvolgende planvorming leidde tot de keuze om Magazijn De Zon te herontwikkelen, te restaureren en te verduurzamen. Binnen wordt de karakteristieke achthoekige vide teruggebracht, buiten wordt de karakteristieke gevel in ere hersteld, inclusief historische kleurstelling. Eind 2027 of begin 2028 zal het monument opnieuw zijn deuren openen als Literatuurmuseum / Kinderboekenmuseum, met winkelruimtes aan de Oudegracht en Choorstraat.

Van winkel tot warenhuis

De geschiedenis van het huidige gebouw gaat terug tot 1850, toen aan de Stadhuisbrug een gebouw verrees naar ontwerp van C. Kramm voor de manufacturenhandel met de naam Magazijn De Zon. Onder Willem Vroom en Anton Dreesmann groeide het pand in verschillende bouwfasen vervolgens uit tot een van de eerste grote warenhuizen van Utrecht. Architect Houtzagers breidde het gebouw tussen 1903 en 1924 verschillende keren uit. De laatste en grootste uitbreiding, richting de Oudegracht, combineerde een neoclassicistische gevel met een destijds vooruitstrevend betonskelet, waardoor grote, open winkelvloeren konden worden gerealiseerd.

Tien jaar later, in 1932, voegde de huisarchitect van Vroom & Dreesmann, J. Kuyt, een nieuwe vleugel toe met een modernere gevel met invloeden van de Amsterdamse School en Nieuwe Zakelijkheid. Het oorspronkelijke ontwerp werd daarbij aangepast op verzoek van de Utrechtse schoonheidscommissie, zodat de uitbreiding zich als eigentijds zou manifesteren aan de Choorstraat.

Het complex groeide zo uit tot een imposant en beeldbepalend pand in de Utrechtse binnenstad met een vloeroppervlakt van zo’n 8.650 vierkante meter verdeeld over vijf bouwlagen. Hoewel de gevels verschillende architectuurstijlen laten zien, vormen zij mede door het gebruik van dezelfde zandsteen toch een samenhangend geheel.

Binnen bracht Kuyt in 1932 drie afzonderlijke vides samen tot één grote achthoekige vide die werd bekroond door een eveneens achthoekige glas-in-lood lichtkoepel. Aan de vide koppelde hij een ruim trappenhuis. In de eikenhouten balustrades van de vide bouwde Kuyt voort op Houtzagers eerdere gebruik van het materiaal voor omtimmeringen van bijvoorbeeld de betonnen kolommen.

Vide en trappenhuis vormden vanaf dat moment samen het hart van het warenhuis. Daglicht viel via de lichtkoepel diep het gebouw binnen, terwijl de vide en het trappenhuis bezoekers als vanzelf over de verschillende verdiepingen leidden.

Met het vertrek van Vroom & Dreesmann in 1973 verloor het pand zijn functie als warenhuis. Als centrale openbare bibliotheek met Boekhandel Broese en designwinkel Mobach in de plint, onderging het gebouw verschillende ingrepen. De vide werd dichtgelegd en later rechthoekig gemaakt, trapleuningen en glas-in-lood werden verplaatst of verkocht, en ook de entree werd meerdere malen aangepast.

Verleden en toekomst verbinden

In de ontwerpvisie van Van Hoogevest Architecten gaan restauratie, herbestemming en verduurzaming hand in hand. Nieuwe functies worden zo ingepast dat de historische gelaagdheid van het monument tot uitdrukking komt. Door latere toevoegingen van weinig belang te verwijderen, worden de verschillende bouwfasen opnieuw zichtbaar en afleesbaar. Zo wordt ook de geschiedenis van Magazijn De Zon weer beleefbaar.

Doordat de ruimtelijke opzet van het warenhuis zich uitstekend leent voor de nieuwe museumfunctie, kan in de restauratie de vide in zijn oorspronkelijke achthoekige vorm weer teruggebracht worden, inclusief eveneens achthoekige lichtkoepel met gekleurd glas-in-lood erboven.

Ook het trappenhuis wordt in ere hersteld, met de oorspronkelijke glas-in-loodpanelen en de originele trapleuningen. Dat deze kunnen terugkeren is een mooi voorbeeld van hoe onderdelen van het verdwenen interieur opnieuw een plek krijgen. Nadat ze uit het gebouw waren verdwenen, werden ze in 2007 door medewerkers van de erfgoedafdeling van de gemeente Utrecht bij een antiekhandel teruggevonden en aangekocht. Bij de restauratie keren ze, bijna twintig jaar later, terug naar de plek waarvoor ze ooit zijn ontworpen.

Bij de reconstructie van de vide heeft Van Hoogevest Architecten de eikenhouten balustrade opnieuw vormgegeven, waarmee de oorspronkelijke samenhang tussen het trappenhuis, de vide en de lichtkoepel wordt hersteld. In het trappenhuis van Kuyt zijn de wanden in de loop der jaren gestuct, waardoor het oorspronkelijke karakter ervan grotendeels verloren is gegaan. In de restauratie wordt het historische tegelwerk weer zichtbaar gemaakt en daarmee de monumentwaarde hersteld.

Waar bezoekers vroeger over de afdelingen van het warenhuis werden geleid, bewegen zij zich zo straks door een museum waarin verhalen, literatuur en illustraties centraal staan. De ruimtelijke architectuur die als kernkwaliteit van het oorspronkelijke warenhuis kan worden gezien, ondersteunt daarmee de route door het gebouw, zoals dat oorspronkelijk ook het geval was.

Bijzondere vondsten

Bij werkzaamheden in de kelder, onder de betonnen vloer, is een hardstenen gevelsteen uit circa 1900 gevonden. Op de flinke steen is in een rond reliëf van een in zichzelf gekronkelde slang afgebeeld tegen een ‘gouden’ achtergrond. De gevelsteen krijgt een mooie, zichtbare plek in het gebouw.

Ook de werkzaamheden aan de historische werf- en straatkelders leverden bijzondere ontdekkingen op. Op de hoek van de Oudegracht/Stadhuisbrug is een werfkelder teruggevonden die teruggaat tot de veertiende of vijftiende eeuw. Vermoedelijk maakte deze deel uit van het middeleeuwse netwerk van werfkelders langs de Oudegracht, waar goederen rechtstreeks vanaf het water konden worden aangevoerd en opgeslagen. Ter plaatse van de Choorstraat was de helft van een werfkelder dichtgemetseld, deze werfkelder is nu weer toegankelijk gemaakt.

Grondboringen in de kelders, in het kader van archeologisch onderzoek, hebben bovendien een restgeul aan het licht gebracht: een oude, dichtgeslibde rivierloop, vermoedelijk daterend uit de vroege middeleeuwen. Daarnaast werden sporen van laatmiddeleeuwse bewoning gevonden, net als een scherf van een Romeins bekertje.

De vondsten laten zien dat de geschiedenis van deze plek eeuwen verder teruggaat dan het negentiende-eeuwse en twintigste-eeuwse warenhuis en onderstrepen de historische gelaagdheid van het monument.

Verduurzaming volgens de DuMo-methodiek

De verduurzaming van het monument vraagt om maatwerk. Dit gebeurt op basis van de DuMo-methodiek (Duurzame Monumentenzorg). Bij iedere ingreep wordt daarbij gezocht naar de juiste balans tussen verduurzaming en het behoud van monumentale waarden.

Originele kozijnen worden behouden en hersteld, en voorzien van nieuw monumentenglas. Bij de grote stalen ramen op de derde verdieping is voor de energiehuishouding meer nodig en worden ook achterzetramen geplaatst. Waar de originele kozijnen in het verleden al zijn verwijderd, zoals in de zuidgevel van Kuyt, is gekozen voor een modern hout-aluminiumkozijn met zonwering.

De aanpak verschilt dus per bouwdeel, per gevel, per kozijn en per raam. Zo kan het gebouw worden verduurzaamd zonder dat de monumentale eigenschappen verloren gaan.
Daarnaast worden warmtepompen en WKO (warmte-koudeopslag) geplaatst in de kelder en in de installatieruimte op het dak, uit het zicht, achter een schutting. Op deze manier worden de technische installaties geïntegreerd zonder het historische aanzicht van het rijksmonument aan te tasten.

Met de restauratie, verduurzaming en herinrichting krijgt Magazijn De Zon een nieuwe culturele en commerciële bestemming. Tegelijkertijd worden de verschillende bouwfasen, bijzondere interieuronderdelen en archeologische sporen opnieuw zichtbaar. Zo blijft niet alleen het gebouw zelf behouden, maar ook het verhaal van de verschillende tijdperken waarin het steeds opnieuw van betekenis veranderde.

De restauratie van Magazijn De Zon ontwerpt Van Hoogevest Architecten in opdracht van gemeente Utrecht en het Literatuurmuseum / Kinderboekenmuseum. Betrokken adviseurs zijn onder andere DWA, De Prouw, Fabelis, Spiering, Nexton, Beersnielsen en Soda. De restauratie wordt uitgevoerd door Burgy.