Ralph Fiennes als Robert Moses

Henry Vanderbilt (gespeeld door Guy Paul), Robert Moses en David Bromley (acteur: Stamford Fergus)

Ariel Porter (gespeeld door Samuel Barnett), Robert Moses en Siobhán Cullen (actrice: Finnuala Connell)

Helen Schlesinger als Jane Jacobs

Lewis Mason (acteur: Ian Kirkby), gouverneur Al Smith (gespeeld door Danny Webb) en Sandy McQuade (acteur: Al Coppola)

Gouverneur Al Smith en Robert Moses

Ariel Porter en Robert Moses

Ralph Fiennes als Robert Moses

Recensie toneelstuk Robert Moses: gek van de rechte lijn

19 mei 2022, 14:31

In het Londense Bridge Theatre is dit voorjaar een toneelstuk over Robert Moses (1888-1981) te zien). David Keuning heeft de voorstelling Straight Line Crazy bezocht en schreef er een recensie over. Keuning zag een verhaal over een stadsplanner aan het begin en eind van zijn leven; een stuk dat veel stof tot nadenken biedt maar waar je ook om kunt lachen.

Tekst David Keuning

Wie de indrukwekkende biografie van Robert Moses door Robert Caro uit 1974 heeft gelezen, heeft de legendarische stadsplanner leren kennen als een invloedrijke ambtenaar met verregaande politieke macht, die tussen de jaren twintig en zestig van de twintigste eeuw in en rondom de stad New York een groot aantal snelwegen en bruggen aanlegde. Hoewel hij een niet-gekozen bureaucraat was die diende onder voornamelijk democratische burgemeesters en gouverneurs, had hij een antidemocratische inslag en weinig oog voor lokale belangen. Caro bespreekt zijn New Yorkse erfenis, die bestaat uit dichtgeslibde snelwegen en een onderontwikkeld openbaarvervoerssysteem, uiterst kritisch.

Grote belevenis
Nadat de toneelbewerking van Ayn Rand’s The Fountainhead door regisseur Ivo van Hove in 2014 had aangetoond dat architectuur en stedenbouw interessante onderwerpen voor het toneel kunnen zijn, onder de kennelijke voorwaarde dat het verhaal draait om een hoofdpersoon van mythische proporties, heeft David Hare een scenario geschreven met Moses als hoofdpersoon. De biografie van Caro vormde daarbij een belangrijke informatiebron. Acteur Ralph Fiennes, bij het grote publiek vooral bekend als Voldemort in de Harry Potterfilms, speelt de hoofdrol. Alleen al zijn vertolking maakt het toneelstuk tot een grote belevenis. Andere belangrijke rollen zijn weggelegd voor Moses’ langdurige collega’s Ariel Porter (Samuel Barnett) en Finnuala Connell (Siobhán Cullen) en de democratische gouverneur Al Smith (een hilarische rol van Danny Webb).

Het toneelstuk is opgeknipt in twee delen en toont Robert Moses aan het begin en einde van zijn carrière. Voor de pauze is de jonge stadsplanner bezig met het overtuigen van rijke landeigenaren op Long Island om de uitgestrekte natuurgebieden in dat gebied om te toveren State Parks, toegankelijk gemaakt door snelwegen en andere openbare voorzieningen, zodat de stedelijke middenklasse de nieuw verworven vrije tijd kan doorbrengen in een gezonde omgeving. Na de pauze concentreert het scenario zich op het verzet tegen de plannen voor een snelweg door Washington Park op Manhattan. Moses is veranderd in een verstarde oude man, die de aansluiting met de tijdsgeest volledig kwijt is en zijn rol in het alcoholisme van zijn vrouw niet wil erkennen.

Onderbelichte rol voor Jane Jacobs
Een aparte en in deze toneelbewerking enigszins onderbelichte rol is weggelegd voor Jane Jacobs (gespeeld door Helen Schlesinger). In het eerste deel vormen haar grappige interrupties een regelmatige onderbreking van het hoofdplot, maar na de pauze is haar rol als een van de leiders van het buurtverzet tegen de snelweg een integraal onderdeel van het verhaal. De titel van het toneelstuk is een citaat uit haar mond, als ze zegt dat Robert Moses van het slag stadsplanners is dat tussen punt A en B ‘het liefst een kaarsrechte lijn aanlegt’. Net als de bejegening van Moses in het toneelstuk kritisch is, wordt ook Jacobs’ rol in de ontwikkeling van de stad niet onverdeeld positief weergegeven; aan het einde van het stuk wordt zij geassocieerd met zowel de instandhouding van architectuurhistorisch belangwekkende delen van Manhattan, waaronder Greenwich Village, als met de daaropvolgende gentrificatie van die buurten, die ervoor heeft gezorgd dat alleen de allerrijksten het zich nog kunnen veroorloven om daar te wonen.

Het decorontwerp van Bob Crowley doet sterk denken aan het ontwerp dat scenograaf Jan Versweyveld maakte voor The Fountainhead. De ontwerpbureaus zijn in beide gevallen weergegeven door middel van voor de hand liggende – en gezien het betreffende tijdsgewricht historisch correcte – tekentafels. Ook de overige locaties (in het geval van Straight Line Crazy een huis van een lid van de familie Vanderbilt en een buurthuis nabij Washington Square) zijn spaarzaam vormgegeven; de functie van de betreffende ruimtes wordt aangeduid met behulp van slechts enkele objecten. Maar waar Verweyveld gebruik maakte van een groot aantal digitale beeldschermen en projecties, zodat de handtekeningen van architect Howard Roark zichtbaar werden voor het publiek, vertrouwt Crowley op de kracht van analoge objecten. Dat blijkt in de praktijk net zo goed te werken; de suspension of disbelief is er in elk geval niet minder om. Ook de beide theaters (de Rabozaal van het Internationaal Theater in Amsterdam van TenBrasWestinga uit 2009 en het Bridge Theatre in Londen van Haworth Tompkins uit 2017) doen aan elkaar denken, in de zin dat ze door de vormgeving een zeer directe relatie tussen acteur en publiek mogelijk maken.

Veel stof tot nadenken
Afgezien van het feit dat Straight Line Crazy ruim twee uur lang buitengewoon boeiend toneel vormt, biedt het stuk ook veel stof tot nadenken: over de relatie tussen bureaucratische besluiteloosheid en het potentieel desastreuse initiatief van de enkeling die zijn zin doordrukt, over het contrast tussen een publieke persona van mythische proporties en de geleefde waarheid van de individuele mens, over de verhouding tussen een emotioneel manipulatieve werkgever en zichzelf wegcijferende werknemers, over de tegenstelling tussen jeugdige idealen en de mentale starheid van de ouderdom, en nog veel meer. Naast deze zware onderwerpen valt er in het stuk ook veel te lachen. Wie onder de indruk was van The Fountainhead, zal zeker genieten van Straight Line Crazy.

David Keuning is zelfstandig architectuurhistorisch onderzoeker en beleidsadviseur bij de Academie van Bouwkunst Amsterdam. Straight Line Crazy is te zien tot en met 18 juni.

Trefwoorden

jane jacobs toneel robert moses david keuning

1	Kasteel met boerderij bij Maastricht getransformeerd tot hotel woensdag, 21 oktober
2	Winnaars ideeënprijsvraag Alkmaars Kanaalschiereiland bekendgemaakt dinsdag, 27 oktober
3	Kandidaten voor nieuwbouw De Meervaart delen visie op de opgave woensdag, 21 oktober
4	Team met Arons en Gelauff en Inside Outside wint tender Amstelkwartier woensdag, 21 oktober
5	Woongebouw door Moke Architecten op Hembrugterrein klaar vrijdag, 23 oktober

Gerelateerde nieuwsberichten

ITA Ensemble speelt 'De Architect' van sterregisseur Rebecca Frecknall

15 mei

Toneelgroep Amsterdam speelt The Fountainhead

17 april 2014

Andere nieuwsberichten

Vocus architecten wil stedenbouwkundige kwaliteit verbeteren met Utrechts woongebouw

Gisteren, 14:34

Op de hoek van de Gansstraat en Gruttostraat in Utrecht is naar ontwerp van Vocus architecten een gebouw met 45 studio's en appartementen gerealiseerd.

Winnaars ideeënprijsvraag Alkmaars Kanaalschiereiland bekendgemaakt

Gisteren, 12:07

Uit de 26 ingediende plannen koos de jury per categorie een winnaar en kreeg een plan een eervolle vermelding.

Universiteit Utrecht zoekt nieuwe bestemming voor loopbrug Mart van Schijndel

26 oktober, 10:51

De uit 1989 stammende loopbrug moet wijken omdat een deel van het Groenmangebouw op Utrecht Science Park wordt gesloopt.

Wiegerinck geeft woonzorggebouw voor zorginstelling ronde vorm

26 oktober, 9:11

Op het terrein van verpleeghuis De Twaalf Hoven in het Groningse Winsum ontwerpt Wiegerinck een nieuw woonzorggebouw. Het bureau gaf het twee verdiepingen tellende gebouw De Flint een ronde vorm.

Funderingsrisico telt vanaf 2027 mee bij NHG-hypotheek

Gisteren, 13:14

Banken moeten vanaf volgend jaar rekening houden met mogelijke funderingsproblemen bij huizen als ze hypotheken verstrekken met de Nationale Hypotheek Garantie.

Gemeenten mogen meer kosten voorzieningen halen bij grondeigenaar

Gisteren, 10:04

Gemeenten kunnen meer kosten voor publieke voorzieningen gaan verhalen op grondeigenaren die in de buurt projecten zoals woningen realiseren.

Richelle de Jong nieuwe voorzitter Architectura et Amicitia

26 oktober, 1:25

Zij neemt het stokje over van Jan Poolen, die zeven jaar lang de rol van voorzitter heeft vervuld.

Vernieuwde tijdlijn van Carbonlab en Aveco de Bondt brengt klimaatdoelen en wettelijke verplichtingen in kaart

23 oktober, 2:21

De geactualiseerde tijdlijn maakt klimaatdoelen en duurzaamheidsregels concreet voor de bouwsector.

EIB: Nederland moet doelen uitstellen om personeelstekort bouw

23 oktober, 10:11

Nederland moet vanwege de personeelskrapte in de bouwsector scherpere keuzes maken over wat het wil realiseren en wanneer, stelt EIB-directeur Taco van Hoek.